dok?

Það er kannski ekki úr vegi að útskýra heitið á þessu bloggi (sem var reyndar valið í hálfgerðu bríaríi). Það var nefnilega vitlaust stafsett í fréttatilkynningu um þetta blogg sem birtist á logs.is í dag.

Þetta er lítið og sætt orð, eins og ábætisrétturinn á myndinni, og ég stal því frá Ólafi Hauki Símonarsyni. Ég las nefnilega sjónvarpshandrit eftir hann einhverntíman og sá að hann þýðir (beat) sem (dok). Sem mér finnst dáldið smellið. Beat getur þýtt tvennt eða þrennt (í handritsgerð) en þegar þetta orð kemur fyrir sem innskot í ræðu — allt lágstafir, skáletur og innan sviga — þá táknar það örstutta þögn í máli persónunnar:

HANNES
Við verðum bara að bíða veðrið af okkur og vona að þakið rifni ekki af helvítis kofanum í næstu hviðu.
(dok)
Nema við getum startað gamla rússajeppanum.

Maður sér handritshöfunda suma hverja fara mjög ósparlega með (beat) þannig að samtöl eru uppfull af “kúnstpásum” sem hafa ekkert sérstakt hlutverk í textanum. Þetta heitir að taka fram í fyrir hendurnar á leikurum. Dok eiga fyrst og fremst að vera lesendum handrita til glöggvunar eða skilningsauka svo í þeim þarf að búa einhver sögn. Dokið í dæminu hér fyrir framan táknar í rauninni að persónan þagnar og fær skyndilega hugmynd. Svo eru dok auðvitað bráðnauðsynleg þegar persóna snarbreytir um umræðauefni:

LÁRA
Fáðu þér vínarbrauð Palli minn.
(dok)
Lögreglan heldur að hún Ólöf hafi fyrirfarið sér.

Ef ekki væri fyrir þetta (dok) virkaði þessi lína ansi hjákátleg á lesandann.

Lýkur þá dok-pistli.

Um kvikmyndanám á háskólastigi, framhald

Ásgrímur Sverrisson sendi mér slóð á skýrslu nefndar um kvikmyndanám við Listaháskólann sem ég fjallaði um í síðustu færslu. Kemur þá í ljós að ég hafði ekki farið allskostar með rétt mál. Skýrsluhöfundar eru þrír: Hilmar Oddsson, Sveinbjörn I. Baldvinsson og Guðni Elíasson (en en ekki Hjálmar H. Ragnarsson). Í öðru lagi gera þeir að tillögu sinni að mennta kvikmyndaleikstjóra, handritshöfunda og framleiðendur með höfuðáherslu á samstarf þessara aðila. Skýrsla þessi er vel unnin og býsna fróðleg (þó að ég ætli ekki að fara nánar út í þá sálma) og greinilega mikil hugmyndavinna að baki.

Þegar þessi skýrsla kom út skrifaði Sigurjón Baldur Hafsteinsson mannfræðingur grein á logs.is þar sem hann gagnrýndi hana meðal annars fyrir það að minnast ekki einu aukateknu orði á kvikmyndaskóla þann sem starfandi er í landinu: Kvikmyndaskóla Íslands (KÍ). Þetta kom við kaunin á Sigurjóni vegna þess að hann starfaði við KÍ um hríð — gott ef ekki sem skólastjóri. Ég hef kennt handritsgerð við þennan sama skóla af og til í mörg ár og kynnst mörgum nemendum í gegnum tíðina svo þaðan kemur minn áhugi á menntamálum kvikmyndagerðarmanna.

Kvikmyndaskóli Íslands var í tíu ár starfræktur sem nokkurskonar tómstundaskóli þar sem boðið var upp á námskeið í ýmsum þáttum kvikmyndagerðar. En svo hlaut hann viðurkenningu Menntamálaráðuneytisins, námið varð styrkhæft og nú starfar hann sem 2ja ára kvikmyndaskóli. Það má eiginlega segja að þetta sé einhverskonar iðn- eða verkmenntaskóli; stúdentsprófs er ekki krafist en umsækjendur þurfa að hafa lokið einhverjum tilteknum fjölda eininga í framhaldsskóla.

Kvikmyndaskólanum hefur þó ekki fyllilega tekist að kasta af sér tómstundaskólahaminum, námsskráin þarfnast endurskoðunar að mínu mati og allt námsferlið endurskipulagningar í rauninni.

En ég er þeirrar skoðunar að kvikmyndanámi á Íslandi sé betur fyrirkomið í slíkum vel tækjavæddum sérskóla — þar sem boðið er upp á fremur praktískt nám í öllum grunnþáttum: leikstjórn, framleiðslu, handritsgerð, kvikmyndatöku/lýsingu, hjóðupptöku og -eftirvinnslu og klippingu) — en að það það verði komið á fót námi í kvikmyndagerð á háskólastigi. Handritsgerð til dæmis (sem allir eru sammála um að sé langveikasti hlekkurinn í íslenskri kvikmyndagerð) á miklu frekar heima í slíkum skóla — þar sem er raunveruleg eftirspurn eftir handritum að skólamyndum — heldur en í Listaháskólanum eða Háskóla Íslands.

Svo vill til að bestu kvikmyndaskólarnir í heiminum eru sérskólar — ekki kvikmyndadeildir í háskólum. Það er að vísu umdeilanlegt hvað er “góður kvikmyndaskóli” og viðbúið að menn hafi mismunandi skoðanir á því. En ein skilgreiningin er þessi: Í fyrsta lagi: skólinn er áberandi á alþjóðlegum vettvangi, þ.e.a.s. myndir nemenda sjást reglulega á alþjóðlegum kvikmyndahátíðum og vinna til verðlauna og viðurkenninga (og þá er auðvitað átt við stuttmynda- og skólamyndahátíðir); í öðru lagi: hátt hlutfall nemenda fær vinnu í kvikmynda- og sjónvarpiðnaðinum að námi loknu. Ef þessi viðmið eru notuð þá eru allir toppskólarnir sérskólar (og margir býsna gamlir) meðal annars Danski kvikmyndaskólinn, Sam Spiegel kvikmynda- og sjónvarpsskólinn í Jerúsalem, National Film & TV School í Bretlandi og kvikmyndaskólinn í Lódz í Póllandi.

En sérskólar eru ekki beint í tísku. Listaháskólinn varð til dæmis til þegar mörgum sérskólum var sópað saman undir eitt þak og námið hysjað upp á háskólastig. Þessi óstöðvandi akademisering allra skapaðra hluta á sér eflaust margar orsakir. Til dæmis nauðsyn samræmingar yfir landamæri — s.s. að skólar hér séu eins uppbyggðir og skólar annarsstaðar. Það er örugglega betra veganesti fyrir myndlistamann, segjum, að vera með BA frá Iceland Academy of the Arts heldur en prófskírteini frá einhverjum útboruskóla sem heitir Myndlista- og handíðaskóli Íslands. Akademisering er því ákveðin tegund af “branding”. En henni fylgir ekki tóm gleði og hamingja. Það er til að mynda mjög óheppilegt að eini leiklistarskólinn á þessu landi skuli vera á háskólastigi og að nemendur séu komnir á þrítugsaldur þegar þeir hefja nám.

En prófgráður skipta engu máli í kvikmyndagerð — ekki nema menn vilji halda áfram á hinni akademísku braut og verða sér úti um MA-gráðu til þess að geta kennt kvikmyndagerð í skólakerfinu. Þær opna í rauninni ekki neinar dyr í iðnaðinum. Þeir kvikmyndaleikstjórar íslenskir sem hafa verið hvað atkvæðamestir hin síðari ár — Baltasar Kormákur, Friðrik Þór Friðriksson, Robert Douglas, Ragnar Bragason og Ólafur Jóhannesson (heimildamyndagerðarmaður) — hafa engir gengið í kvikmyndaskóla. Sömu sögu er að segja um framleiðendur (á Íslandi er það í rauninni reglan, fremur en undantekningin, að leikstjórinn og framleiðandinn sé einn og sami maðurinn). Það er í rauninni ekkert sem kallar á það að nám í kvikmyndagerð hér á landi sé þrykkt í akademískt mót og sett á háskólastig.

Mér hefur verið sagt að 3000 manns starfi í íslenskum kvikmynda- og sjónvarpsiðnaði en ég sel það ekki dýrar en ég keypti. Þessi atvinnuvegur byggist á auglýsingagerð, bæði fyrir innlenda aðila og erlenda, vinnu við erlendar myndi, bæði stórar og smáar, sem eru teknar upp hér á landi, gerð kynningar- og fræðslumynda fyrir fyrirtæki og stofnanir og framleiðsla heimildamynda og sjónvarpsþátta. Það er býsna mikil starfsemi í gangi — ef svo væri ekki væri ekki til nein tæki og búnaður í landinu, né heldur fagþekking. Ofan á þetta bætast svo bíómyndirnar — sem eru mikið áhættuspil.

Innlendur kvikmyndaskóli getur menntað og þjálfað upp fólk fyrir mörg þessara starfa — og engin ástæða til að hann geri það ekki. Hann getur líka nýst öðrum sem góður undirbúningur, t.d. gert þeim kleift að gera myndir sem fleyta þeim inn í góða skóla erlendis.

Framsókn í menntamálum kvikmyndagerðarmanna

Þegar hann afi minn var ungur stefndi hann að því að fara til Kaupmannahafnar til að læra málvísindi. En fátækt og ýmsir óhagstæðir atburðir urðu til þess að hann komst ekki utan svo hann varð að velja: Annaðhvort gefa drauma sína um að mennta sig upp á bátinn eða gera sér Háskóla Íslands að góðu — en þar voru aðeins þrjár deildir: lögfræði, læknisfræði og guðfræði. Afa fannst læknisfræðin illskást af þessu þrennu svo hann innritaði sig í hana. Og varð síðan læknir.

Þetta takmarkaða námsúrval HÍ fyrstu árin endurspeglaði náttúrlega íslenskt þjóðfélag og hversu hrikalega frumstætt það var á þessum tíma. Það voru svo að segja engin störf í boði fyrir háskólamenntaða menn nema þessi sem stóðu á aldagömlum merg.

Hann afi kom semsagt ósjálfrátt upp í hugann þegar ég sá það á vefsíðu Framsóknarflokksins að landsfundurinn 2007 hafi ályktað að koma skuli á fót námi í kvikmyndagerð á háskólastigi. Er eitthvað vit í að koma á fót námi á háskólastigi þegar kvikmyndagerðin á landinu stendur á slíkum skelfilegum brauðfótum — bæði sem atvinnugrein og sem menningariðnaður?

Framsókn fær reyndar prik fyrir að setja fram konkret markmið (fremur en láta nægja eitthvert blaður um að ‘hlúa beri að íslenskri menningu’ eða eitthvað í þeim dúr). Og það er ekki eins og þessi hugmynd sé algjörlega úr lausu lofti gripin. Fyrir nokkrum árum var starfandi nefnd (sem í voru Hjálmar H. Ragnarsson, rektor Listaháskólans (LHÍ), Hilmar Oddsson, Sveinbjörn I. Baldvinsson og e.t.v. einhverjir fleiri) sem eindregið lagði til að stofnuð yrði kvikmyndadeild við LHÍ. Nefnd þessi skilaði af sér skýrslu um málið sem ég hef reyndar aldrei séð (og veit ekki hvar er að finna) en kjarninn í hugmyndinni kvað vera sá að mennta skyldi kvikmyndaleikstjóra og handritshöfunda.

Ég hef semsé aldrei séð nein rök fyrir því að koma á fót háskólanámi í kvikmyndagerð hér innanlands. En með einbeittum vilja tókst mér að láta mér detta nokkur atriði í hug:

1. Listaháskólinn er þegar til staðar. Hann starfar í mörgum deildum og það er eflaust lítið mál að bæta við einni smá-deild (ég tala nú ekki um ef það eru engin áform uppi um að kaupa tæki og búnað eða koma upp viðbótaraðstöðu).

2. Nokkur stöðugildi verða til. Sem þýðir að kvikmyndaleikstjórar og handritshöfundar sem eru með MA próf (eða eitthvað sambærilegt) og hafa orðið sér úti um kennsluréttindi eiga möguleika á því að komast í fast starf við kennslu.

3. Námslánin sem nemendur taka renna inn í íslenskt efnahagslíf fremur en inn í eitthvað annað efnahagslíf.

4. Útskrifaðir nemendur geta sem hægast haldið áfram í LHÍ og aflað sér kennsluréttinda til að geta kennt námskeið í kvikmyndagerð í efri bekkjum grunnskóla og í framhaldskólum.

Allt er þetta jákvætt í þeim skilningi að menntun hefur alltaf gildi í sjálfu sér. Og sú staðreynd að það eru ekki til nein störf úti í þjóðfélaginu fyrir útskrifaða nemendur — heldur í besta falli eitt og eitt verkefni — er í sjálfu sér ekki vandamál í nútíma þjóðfélagi (ég gæti t.d. vel trúað því að meira en helmingur háskólamenntaðs fólks á Íslandi starfi við eitthvað allt annað en það menntaði sig til). Svo ég hef engin áform um að mæta niður í Listaháskóla með gjallarhorn og mótmælaspjald þegar og ef þessi deild tekur til starfa.

Ég get hinsvegar ekki séð þörfina á að koma á fót háskólanámi í kvikmyndagerð hér innanlands (og enn síður háskólanámi í kvikmyndaleikstjórn og handritsgerð einvörðungu). Ég sé heldur ekki fyrir mér að þetta geti orðið góður skóli — eða eftirsóknarvert að stunda þar nám. En ef einhver veit eitthvað um þessar hugmyndir og fyrirætlanir sem ég veit ekki þá endilega látið vita í kommentakerfinu.

Aðlaganir eru ekki fyrir græningja eða raggeitur

Fyrirlestraröð ÍKSA (Íslensku kvikmynda- og sjónvarpsakademíunnar) hófst á föstudaginn fyrir rúmlega viku með því að Baltasar Kormákur ræddi um aðlögun Mýrarinnar eftir Arnald Indriðason. Mér finnst ÍKSA hafa tekist mjög vel upp með valið á lókalinu, fyrirlestrasal Þjóðminjasafnsins, og vel til fundið að taka fyrir einhvern skapandi þátt kvikmyndagerðar, eins og aðlaganir. Yfirleitt þegar tveir eða fleiri kvikmyndagerðarmenn koma saman er ekki rætt um annað en fjármál, fjármögnun eða einhverjar hreppspólitískar kritur.

Á ýmsu gekk með aðlögun Mýrarinnar og á einum tímapunkti voru menn komnir óravegu frá bókinni og út í hálfgerðan vísindaskáldskap, að mér skildist, áður en dregið var aftur í land. Þetta var hinn athyglisverðasti fyrirlestur (þó að það hefði verið betra ef maður hefði verið búinn að lesa bókina).

Í fyrsta skipti sem ég réðst í það stórvirki að skrifa kvikmyndahandrit, einhverntíman á táningsaldri, var það út af því að ég var yfir mig hrifin af skáldsögu sem þá var nýútkomin út. Eins og gjarnan er með algjöra græningja hélt ég að það væri tiltölulega létt verk og fljótlegt að skrifa handrit eftir skáldsögu — a.m.k. miðað við það að frumsemja handrit — því allt “hráefnið” liggur fyrir: persónur, söguþráður, tema og hvaðeina. En það er auðvitað af og frá. Það má líkja aðlögunum við þýðingar (þótt sú samlíking nái auðvitað skammt eins og allar samlíkingar). Þýðandi sem ætlar að ráðast á Dostojevsí, segjum, verður auðvitað að vera sleipur í rússnesku en það eru tök hans á málinu sem þýtt er á sem skiptir sköpum. Sömuleiðis verður sá sem ætlar að ráðast í að aðlaga bókmenntaverk að kunna að skrifa kvikmyndahandrit. Það er algjört frumskilyrði. Í löndum þar sem kvikmyndaiðnaður er öflugur og algengt að kvikmyndir séu byggðar á skáldsögum eru það fyrst og fremst gömul brýni sem eru fengin til að skrifa aðlaganir — menn sem hafa frumsamið fjöldann allan af kvikmyndahandritum og þannig lært fagið. Aðlaganir eru ekki fyrir græningja.

Aðlaganir eru aldrei bein og slétt braut.

Meðalskáldsagan er lengri og efnismeiri en svo að hún rúmist í 100 mínútna kvikmynd. Það þarf því alltaf að stytta skáldssögu talsvert — ekki þjappa saman heldur skera niður, fella út og einfalda. Rífa hana niður og byggja síðan upp nýtt verk á rústunum — en samt halda í það sem skáldsagan stendur fyrir. Hvernig svo sem menn tækla það. Það segir sig sjálft að engir tveir menn geta verið fyllilega sammála um það hvað einhver tiltekin skáldsaga “stendur fyrir”.

Svo er annað og það er að flestar skáldsögur henta engan veginn til kvikmyndunar — a.m.k. ekki að gerðar séu eftir þeim hefðbundnar frásagnarkvikmyndir (og svo til allar bíómyndir eru hefðbundnar frásagnarkvikmyndir). Þær hafa ekki dramatíska uppbyggingu, svo aðeins eitt sé nefnt. Þetta getur gert ritun aðlögunar mikið og flókið úrlausnarefni. og krafist þess að menn bæti við burðarveggjum og skáldi upp nýtt efni um leið og þeir fella burt margt af því sem fyrir er.

Það er staðreynd að margar frábærar kvikmyndir eru byggðar á reyfurum eða öðrum viðlíka lítilfjörlegum skáldskap, og öfugt: fjöldinn allur af arfalélegum myndum hafa verið gerðar eftir góðum bókmenntaverkum. Þeir eiginleikar eða eðlisþættir sem gefa skáldsögum ótvírætt bókmenntalegt gildi og lyfta þeim hátt upp úr meðalmennskunni, eru oft og einatt nákvæmlega sömu eiginleikarnir og gera þær óheppilegar til kvikmyndaðlögunar. Kvikmyndin nær einfaldlega ekki að fanga þetta. Enda er þetta annar miðill. Skáldsagan getur tjáð ýmislegt sem kvikmynd getur ekki og öfugt: kvikmyndir geta tjáð hluti sem skáldsögur geta ekki tjáð.

Kvikmynd getur verið trú upprunalega verkinu í einhverjum mikilvægum skilningi jafnvel þótt hún víki nokkuð langt frá því. Áhorfendur gera yfirleitt ákveðna kröfu um að kvikmyndir séu trúar skáldsögum sem þær eru byggðar á (sérstaklega ef um er að ræða vinsælar eða sígildar bækur) en þegar upp er staðið þarf kvikmyndin að geta staðið sem sjálfstætt kvikmyndaverk — vera ekki bara einhverskonar ítarefni tengt bókinni. Sá sem ræðst í að skrifa aðlögun má í rauninni ekki bera alltof mikla virðingu fyrir upprunalega verkinu. Ef handritshöfundur setur sér það að meginmarkmiði að vera sem trúastur skáldsögunni — og um leið staðráðinn í að halda sig til hlés sem höfundur — þá er nokkuð víst að kvikmyndin verður ekkert ennað en yfirborðsleg myndskreyting, daufur endurómur af upprunalega verki.

Sjálfstæð dagskrárstefna og hvort það sé hægt að koma slíku á laggirnar

Á síðasta þingi báru þeir Mörður Árnason og Björn Ingi Hrafnsson fram fyrirspurnir um kostnað Sjónvarpsins við nokkra sjónvarpsþætti, bæði þætti sem það framleiddi sjálft (Skaupið) svo og aðkeypta þætti (Kárahnjúkavirkjunarþættina, Formúluna og EM 2008). Að undanförnu hefur Fréttablaðið líka verið að grafast fyrir um kostnað við þáttagerð.

Til að gera langa sögu stutta þá hefur reynst þrautin þyngri að fá umbeðnar upplýsingar en ég ætla ekki að fara út í þá sálma — Mörður rekur söguna í bloggi sínu bæði hér og hér. Ég skil ekki þörfina á að halda þessum tölum leyndum og tel að það sé hið besta mál að menn skuli vera að reyna að kreista þær fram í dagsljósið. En það sem ég hnaut um í bloggi Marðar eru ummæli hans um kostnaðarupplýsingar sem hann fékk frá Páli Magnússyni:

“Páll segir líka frá því í bréfinu – og segir það eiginlega sérstakan greiða til að sýna góðan vilja fyrirtækis síns – að hver þáttur um Kárahnjúkavirkjun kosti Sjónvarpið 150 þúsund krónur. Takk, Páll. Alls 7–8 þættir sem þá kosta um „1,05–1,2 milljónir króna“. En það finnst mér dýrt. Ég hélt að Sjónvarpið fengi borgað með þessum þáttum frá Landsvirkjun – eða þeir væru að minnsta kosti ókeypis.”

Hvort Sjónvarpið fær svona þætti ókeypis eða reiðir fram einhverja málamyndagreiðslu finnst mér vera aukaatriði málsins. Spurningin er þessi: Af hverju er Sjónvarpið að sýna svona efni á kjörtíma?

Sjónvarpið hefur alltaf verið ríkisstofnun númer eitt og tvö og sjónvarpsstöð númer þrjú. Sem meðal annars þýðir að það telur það nánast skyldu sína að taka við myndum og þáttum frá öðrum ríkisstofnunum (Landsvirkjun er ríkisstofnun) svo og stórfyrirtækjum, sveitarfélögum og öflugum félaga- & líknarsamtökum — s.s. efni sem hefur það að meginmarkmiði að kynna eða auglýsa starfsemi viðkomandi stofnana eða fyrirtækja, uppfræða almenning eða reka einhvern áróður sem talinn er siðbætandi. Þættir af þessu tagi eru undantekningalítið sýndir á kjörtíma. Engin ríkissjónvarpsstöð með snefil af sjálfsvirðingu sýnir aðsenda kynningar- og fræðsluþætti á kjörtíma (varla er hægt að kalla þetta annað en aðsent efni).

Það nennir ekki nokkur maður að horfa á svona þætti. En til allrar lukku hefur meginþorri þjóðarinnar aðra valkosti.

Í dag er RÚV ohf 20 daga gamalt. Verður rekstrarformsbreytingin til þess að Sjónvarpið móti sér sjálfstæða dagskrárstefnu? Það verður fróðlegt að sjá, og sömuleiðis hvernig sjónvarp þeir hyggjast bjóða upp á, Páll Magnússon og Þórhallur Gunnarsson. En ég hygg að það verði ekki fyrr en eftir eitt og jafnvel tvö ár sem maður fær að sjá fullmótaða dagskrárstefnu. Sjónvarp er einfaldlega það þungt í vöfum.

Smásögur á kr. 65,72 stykkið

Það vakti talsverða athygli þegar rithöfundurinn Jonathan Lethem tilkynnti það á vefsíðu sinni fyrir nokkrum vikum að kvikmyndagerðarmenn þyrftu ekki að borga nema einn bandaríkjadal til þess að verða sér út um kvikmyndarétt á smásögu eftir hann. Tuttugu smásögur eru í boði á þessum kostakjörum.

Fyrst hélt ég að þetta væri eitthvert slægviturt auglýsingatrix til að selja bækur, en neibb. Þetta er í alvöru.

Lethem vill koma sögunum sínum í umferð, helst í öðrum miðlum, og hans vegna geta aðrir höfundar haft alla sína hentisemi með þær. Eins og mörgum öðrum finnst honum að lög um höfundarétt séu farin að múlbinda höfunda (en hlaða undir stórfyrirtæki) og hefur tjáð sig víða um þau mál, t.d. í esseiju í bandaríska tímaritinu Harper’s Magazine og í viðtali í veffréttamiðlinum Salon.

Lethem býður kvikmyndagerðarmönnum upp á kvikmyndarétt — en ekki einkarétt. Vanalega ganga hlutirnir þannig fyrir sig að framleiðendur sem hafa hug á því að byggja kvikmynd á öðru verki, t.d. smásögu eða skáldsögu, aðhafast ekkert fyrr en þeir hafa fengið einkarétt á að kvikmynda téð verk. Í slíkum einkaréttarsamningum — yfirleitt kallað option upp á engilsaxnesku — kemur fram hversu lengi einkarétturinn gildir, hvað höfundurinn fær borgað fyrir o.s.frv., og yfirleitt er líka kveðið á um hversu mikið höfundurinn skuli fá greitt ef kvikmyndin er gerð. Það er nú svo að langflest handrit verða aldrei að kvikmyndum svo oft og tíðum renna svona option-samningar út án þess að framleiðendur hafi komist lönd né strönd með fjármögnun myndarinnar (eða ritun handritsins).

Í þessu einkaframtaki Lethems, sem hann nefnir The Promiscuous Materials Project, eru engin takmörk fyrir því hversu margir geta haft réttinn að einni smásögu samtímis, svo teoretískt gætu margir verið að gera kvikmyndir eftir sömu smásögunni í einu. Rétturinn kostar einn bandaríkjadal, eins og fyrr segir, en kvikmyndagerðarmenn verða líka að skrifa undir samning um að borga Lethem ef myndin verður gerð og allt er í lukkunnar velstandi.

Samningurinn er afar smáframleiðendavænn: Lethem fær greitt sem svarar 2% af framleiðslukostnaði myndarinnar en upphæðin kemur ekki til greiðslu fyrr en eftir á — þegar og ef framleiðandinn landar dreifingarsamningi. Þetta eiga að vera stuttmyndir (Lethem gerir það að skilyrði að þær verði ekki lengri en 30 mín.) svo það er nokkuð ljóst að hann mun ekki ríða feitum hesti frá þessum viðskiptum.

Jonathan Lethem er býsna afkastamikill rithöfundur og kvikmyndir hafa verið gerðar eftir a.m.k. tveim skáldsagna hans: Edward Norton (leikarinn) gerði handrit eftir Motherless Brooklyn (sem fjallar um rannsóknarlögreglumann með Tourette heilkenni), leikstýrir einnig og kemur kvikmyndin út síðar á þessu ári, og Michael Almereyda er að gera mynd eftir Tonight at Noon. Nýjasta skáldsaga Lethems kom út þann 13. mars s.l. og hefur hann sett á laggirnar nýtt einkaverkefni í tengslum við hana eins og lesa má um hér: You Don’t Love Me Yet.

Að þessu sinni hyggst hann veita einhverjum einum kvikmyndagerðarmanni (sem hann velur sjálfur) ókeypis einkarétt á að gera kvikmynd eftir bókinni. Lysthafendum er bent á að setja sig í samband við hann fyrir 15. maí n.k. því þann dag ætlar hann að ákveða hver hreppir hnossið. Bókin er fáanleg í Máli og menningu á Laugaveginum og eflaust víðar.

Handritshöfundar stofna samvinnufélag

Nýverið gerðust þau tíðindi úti í Hollywood að 18 handritshöfundar — allt þekkt nöfn og höfundar handrita á borð við Men in Black, Dead Poets Society, Troy, Thelma & Louise, Rain Man o.fl. o.fl. — gerðust þátttakendur í nokkurskonar samvinnufélagi sem er á fjögurra ára samningi við eitt af stóru kvikmyndaverunum, Warner Bros. Frá þessu var greint fyrir nokkrum dögum, m.a. í Variety.

Samningur þessi gengur út á það að höfundarnir skuldbinda sig til þess að skrifa eitt frumsamið handrit fyrir WB (hver) á samningstímabilinu gegn mjög hóflegri þóknun — eða þetta 10 til 30% af því sem þeir fá venjulega (sem er á bilinu 65 til 200 miljónir íslenskar). Á móti skuldbindur WB sig til þess að 1) ráða ekki aðra höfunda til að endurskrifa þessi handrit (nema með samþykki viðkomandi höfundar), 2) borga fullt verð fyrir handrit þegar og ef það fer í framleiðslu, 3) láta höfund fá framleiðandanafnbót ef handrit fer í framleiðslu — þ.e.a.s. færa honum ákveðin völd í hendur á framleiðsluferlinu og, síðast en ekki síst, 4) láta höfund fá prósentur (2,5%) af brúttótekjunum af myndinni, allt frá því að fyrsti dollarinn dettur ofan í kassann. Það er nánast óþekkt að slíkt bjóðist handritshöfundum.

WB má vel við una vegna þess að það greiðir spottprís fyrir handrit sem eru komin á það stig fullvinnslu að kvikmyndaverið geti tekið vitrænar ákvarðanir um framhaldið, þ.e. hvort setja skuli það í framleiðslu eður ei.

Handritshöfundarnir taka vissulega mikla áhættu. Líkurnar á því að handrit fari í framleiðslu eru sannast sagna litlar, en ef það gerist er viðkomandi höfundur á mjög grænni grein. En það sem gerir þetta fyrirhafnarinnar og áhættunar virði er að höfundarnir eignast handritin sín ef WB ákveður að segja pass, og verður því frjálst að reyna að koma þeim í verð annarsstaðar. Þetta er líka óvenjulegt; þegar kvikmyndaver á annað borð eignast handrit þá er það um alla eilífð. Burtséð frá því hvort gerð er eftir því kvikmynd eða ekki.

Þessi tilraun er hin athyglisverðasta og fróðlegt verður að sjá hvort eitthvað kemur út úr henni — og þá hvað. Handritsþróunarferlið í Hollywood er afar ómarkvisst og sóunin orðin svo geigvænleg að það hlaut að koma að því að einhver reyndi að gera tilraun til einhverskonar nýsköpunar.

Fyrir það fyrsta þá eru einungis 4-5% bandarískra kvikmynda gerðar eftir frumsömdum handritum — þ.e.a.s. handritum sem höfundar (þekktir eða óþekktir) skrifuðu upp á eigin áhættu og seldu einhverju framleiðslufyrirtækinu.

Í um 95% tilfella ráða framleiðendur handritshöfunda til verks og þá liggur eitthvað fyrir, hugmynd, saga, bók, gömul kvikmynd, teiknimyndablað eða hvað það nú er, sem byggja á handritið á. Samkvæmt rammasamningi á höfundur að skila inn fullgerðu handriti (1. uppkasti) innan ákveðinna tímamarka, fær þá ‘nótur’ (athugasemdir, gagnrýni, tillögur) frá framleiðanda, endurskrifar síðan handritið (2. uppkast), fær aftur nótur og fínpússar svo aðeins. Þarmeð er hans hlutverki lokið. Ef framleiðandinn er ekki ánægður með handritið á þessu stigi málsins ræður hann annan höfund á svipuðum ráðningarkjörum.

Það sama gildir um frumsamin handrit. Ef handritshöfundur selur framleiðanda handrit þá skilgreinist vinnan sem hann hefur þegar innt af hendi sem launavinna — á afturvirkan hátt — og framleiðandinn eignast handritið, rétt eins og hann hafi átt frumkvæðið að því sjálfur. Höfundurinn fær greiðslu fyrir og hann á einnig rétt á því að endurskrifa handritið einu sinni eða tvisvar og fá greitt fyrir það. En þá er hann úr sögunni nema framleiðandinn ákveði að endurráða hann til áframhaldandi ritstarfa.

Stóru framleiðslufyrirtækin, einkum gömlu kvikmyndaverin, eru mjög innstillt inn á að framleiða stórmyndir sem moka ungdómnum inn í kvikmyndahús út um heim allan, enda eru hagnaðarmöguleikarnir ævintýralegir þegar allt gengur upp. Sem það gerir nú ekki nærri alltaf. Þetta er mjög áhættusamur iðnaður.

Í stórmyndum er ekki óalgengt að tveir tugir höfunda komi við sögu á handritsstigi — hver á fætur öðrum — og að fleiri bætist svo við þegar myndin fer í framleiðslu. Leikstjórar mæta til leiks með sína uppáhaldshandritshöfunda meðferðis og stórstjörnur láta heldur ekki hafa sig út í svona nema að þeirra handritshöfundar séu líka ráðnir — svo að þær hafi nú einhvern sér til halds og trausts. Þannig að þó að handritshöfundar í Hollywood séu hálfgerð láglaunastétt (sérstaklega miðað við stjörnurnar) þá getur heildarkostnaður við handritsþróun vegna einnar kvikmyndar rokið upp í dágóð stjörnulaun. Í iðnaðinum í heild er kostnaðurinn við handritsþróun stjarnfræðilegur vegna þess að aðeins lítið brot af þeim handritum sem fara í gegnum þetta þróunarferli verður að kvikmyndum.

Þetta er auðvitað býsna atvinnuskapandi fyrir handrithöfundastéttina. En höfundar verða líka að læra að lifa við það að leggja óhemju vinnu í handrit sem aldrei verða að veruleika, vera fyrirvaralítið skipt út fyrir aðra höfunda, eiga við starfsfólk sem hefur verið sett yfir handritsþróun en hefur lítið vit á handritsgerð, taka við nótum frá fjölda yfirmanna, ekki öllum vitsmunalegum og oft í hrópandi ósamræmi hver við aðra. Niðurstaðan er oft og tíðum sú að handrit eru endurskrifuð til dauðs — sem getur tekið mörg ár. Eða komast aldrei á það stig að framleiðandinn þori að taka áhættuna.

Það má reikna með því að því dýrari sem kvikmynd er, þeim mun fleiri handritshöfundar hafi komið þar að verki. En það er ekki auglýst. Samtök handritshöfunda (WGA) hafa komið þeirri reglu á að aldrei skuli skrifa fleiri en tvo aðila fyrir kvikmynd (“aðila” vegna þess að 2ja manna höfundateymi eru nokkuð algeng og þau reiknast sem einn aðili, bæði launalega og í sambandi við kredita).

Samkvæmt reglum WGA fær fyrsti höfundurinn sem var ráðinn til verksins sjálfkrafa kredit, þ.e. hann er alltaf annar þeirra tveggja sem skrifaðir eru fyrir kvikmyndinni sem handritshöfundar. Hver hinn aðilinn er ákvarðast oft og tíðum af sérstökum gerðardómi, skipuðum handritshöfundum, sem WGA heldur úti. Gerðardómur þessi styðst við mjög ítarlegar reglur enda er málið flókið: dómurinn er ekki að meta hlut hvers og eins höfundanna í lokaútgáfu handritsins, heldur vinnuframlag þeirra hvers og eins í handritsþróunarferlinu eins og það leggur sig. Allir höfundarnir sem hafa komið við sögu geta flutt mál sitt fyrir þessum gerðardómi — skrifað greinargerðir, lagt fram öll uppköstin sín, dagbækurnar, vinnuskýrslur, tölvupósta, nótur, hvaðeina sem þeir vilja. Það er nokkuð mikið í húfi vegna þess að einungis krediteraðir höfundar fá uppbótargreiðslur (residuals) vegna sýninga/sölu myndarinnar. Niðurstöður gerðardóms WGA eru oft og tíðum umdeildar en alltaf endanlegar. Það er ekki hægt að áfrýja.

Semsagt: Ef Bill Brown og John & Mary Jones eru skrifuð fyrir handriti að bandarískri stórmynd eru töluverðar líkur á að Bill þessi Brown eigi sama og ekkert í handritinu. Hvað og hversu mikið þau John og Mary Jones eiga í því veit eiginlega enginn nema þau.

Tveggja-höfunda regla WGA hefur t.d. gert það að verkum að margir af tekjuhæstu og eftirsóttustu handritshöfundunum í Hollywood eru tæpast á blaði neinsstaðar opinberlega, t.d. á imdb.com. Þetta stafar af því að þessir menn skrifa mikið fyrir stórmyndir og komast sjaldan í þá aðstöðu að vera úthlutað kreditum. Handritsvinnan sem gefur mest í aðra hönd fer nefnilega fram eftir að handrit hefur verið samþykkt og er á hraðleið í framleiðslu — eða jafnvel komið í tökur. Þá eru oft ráðnir menn til að gera síðustu atlöguna að einhverjum vandræðasenum, og þannig geta talsvert mikil umskrif átt sér stað á stuttum tíma. Í vinnu sem þessari eru menn á daglaunum eða vikulaunum og eru vikulaun á bilinu 200.000 til 300.000 dalir (þetta 13 til 20 miljónir íslenskar)

WGA kom tveggja-höfunda reglunni á til þess að vernda ímynd stéttarinnar. Þeir halda því fram — og hafa sennilega rétt fyrir sér í því — að séu 25 höfundar skrifaðir fyrir einni kvikmynd þá muni ímynd höfunda bíða alvarlega hnekki, bæði í augum almennings og í augum iðnaðarins. Ef 20 eða 30 manns eru skrifaðir fyrir einni kvikmynd má ganga að því sem vísu að almenningur túlki það þannig að kvikmyndahandrit séu skrifuð af einni risastórri nefnd ‘handritstækna’. WGA vill koma í veg fyrir það.

Það er reyndar einn af fyrrverandi formönnum WGA (nú framleiðandi) sem hannaði samvinnufélag handritshöfunda og hann valdi líka þátttakendur, þ.e. höfundana. Það á semsagt að láta reyna á það hvort það sé ekki hægt að koma handritum til þroska án þess að moka fé í hina svokölluðu þróun, þar sem hver höfundurinn á fætur öðrum er ráðinn til endur- og umskrifa.

Ráðgátur?

Ég sé að það er ennþá verið að sýna Notes on a Scandal í Regnboganum. Þetta er fín mynd og ég mæli með því að menn smelli sér á hana áður en það verður um seinan og hætti að lesa núna til að láta þessi skrif ekki spilla fyrir.

Það er nokkuð síðan ég sá þessa mynd svo hún er aðeins farin að dofna í minningunni, en hún orkaði dálítið á mig eins og hún væri gerð eftir bók (sem hún er, samnefndri bók eftir Zoe Heller) — ekki endilega þannig að hún sé “bókmenntaleg” heldur frekar eins og það hafi verið reynt að koma að meira efni úr skáldsögunni en ein kvikmynd stendur undir. Sem er samt gisk út í loftið því ég hef ekki lesið bókina og hef því ekki hugmynd um hvað er tekið þaðan og hvað kemur frá brjósti handritshöfundarins.

Sagan fjallar um tvær konur sem verða ágætar vinkonur þegar sú yngri, sem er gift og tveggja barna móðir, byrjar að kenna í sama grunnskóla og sú eldri. Þegar gamla brýnið kemst að því fyrir tilviljun að nýi kennarinn er farinn að stunda kynlíf með nemanda sínum, 15 ára gömlum pilti, nær hún tangarhaldi á henni sem hún er ekki á því að sleppa og vinátta þeirra tekur á sig nýja og fremur óyndislegar myndir. Þessar persónur eru dregnar skýrum og sterkum dráttum og þær Judy Dench og Cate Blanchett gera þeim frábær skil enda voru þær báðar tilnefndar til Óskarsverðlauna eins og alkunna er.

Notes on a Scandal er sálfræðiþriller þar sem forboðnar ástir eru rauði þráðurinn — ekki aðeins í sambandi yngri konunnar og piltsins heldur einnig í sambandi kvennanna tveggja.

Eldri kennarinn er aðalpersóna myndarinnar og jafnframt sögumaður (ekki alltaf sem áreiðanlegastur): hugleiðingar hennar, minningar og skoðanir á mönnum og málefnum hljóma yfir mynd og það er ljóst af samhenginu að þetta er dagbókin hennar sem talar. Hún er líka kynnt til sögunnar á undan yngri konunni og stendur ein eftir í lokin svo hún opnar myndina og lokar henni, rammar hana semsagt inn.

Yfirleitt er það þannig með ‘litlar’ og sálfræðilegar myndir að þær eru áhrifamestar ef sjónarhornið er þröngt og að mestu bundið við aðalpersónuna fremur en, segjum, að alvitrum sögumanni sé gefinn laus taumurinn. Þannig er það líka í þessari mynd en með einni veigamikilli undantekningu og það eru ástarfundir kennarans og skólapiltsins sem eru eins og fleygaðir inn í annars huglæga frásögn eldri konunnar. Þetta eru líka verstu senurnar í myndinni. Það er þannig með stílbrot að annaðhvort virka þau (og þá pælir enginn í því hvort þetta eru stílbrot) eða þau virka ekki og í þessu tilfelli gera þau það ekki, það er eins og myndin missi fókus eða fái tímabundið annan fókus. Það sem spilar kannski inn í er að þetta eru af einhverjum ástæðum allt samtalssenur og samtölin milli elskendanna eru svo bjánaleg að aulahrollurinn hríslast um mann. Kannski er það ætlun höfunda, það er ekki gott að segja. Kannski þetta eigi að hafa eitthvert forvarnagildi fyrir konur í kennarastétt.

Það þarf eitthvað sérstakt að koma til, það er alveg ljóst, til að fullorðið fólk fari að stunda kynlíf með hálfgerðum krökkum. Í myndinni eru gerðar máttleysislegar tilraunir til að útskýra hvað þetta sérstaka er í sambandi elskendanna og hefði sú sálar- og félagsfræði alveg mátt missa sín en áhorfendum þess í stað látið eftir að draga sínar ályktanir. Það kemur til dæmis fram í myndinni að það er eins og konunni og drengnum sé ekki sjálfrátt, þau halda áfram að hittast á laun jafnvel þótt sú hætta sé farin að vofa yfir að það verði komið upp um þau. Þetta segir í rauninni meira en nokkur orð. Orsakir sambandins eru aukaatriði í samhengi sögunnar.
Þessi félagsraunsæislega sýn á ástarfundi konunnar og drengsins finnst mér draga þessa mynd niður (vegna þess að mér finnst að ráðgátur megi stundum fá að vera ráðgátur í friði), en samband þetta er ekki meginviðfangsefni hennar heldur atburðirnir sem hljótast af því, átökin milli kvennanna tveggja. Og þar kemst myndin á sjaldgæft flug.

Endurheimt RÚV?

Ég sá einhverja fyrirsögn þess efnis að Vinstri grænir hafi nú gert endurheimt RÚV að framtíðarbaráttumáli sínu. Sem ég reikna með að þýði að þeir vilji gera það aftur að ríkisstofnun.

Ég skil ekki hvaða sefjun er í gangi í þessu máli. Vinstri grænir hafa fyrir löngu bitið það í sig, og líka margir Samfylkingarmenn og Framsóknarmenn, að Sjálfstæðisflokkurinn stefni að því leynt og ljóst að selja RÚV og að rekstrarformsbreytingin sé bara fyrsta skrefið í þá átt.

Ég hef enga trú á öðru en að stjórnmálaflokkarnir, allir með tölu, muni standa vörð um RÚV alveg fram í rauðan dauðann — hvað svo einhverjir einstaklingar innan þeirra eru að láta hafa eftir sér. Ég hygg að enginn flokkur geti hugsað þá hugsun til enda að vera alfarið upp á náð og miskunn einkarekinna sjónvarpsstöðva kominn um allt sem heitir umfjöllun um stjórnmál á þessu landi.

Það eina sem raunverulega ógnar tilvist RÚV eru kjósendur. Fyrir um áratug sýndi einhver skoðanakönnun að yfir 70% landsmanna styður RÚV og er fylgjandi því að ríkið haldi þessum rekstri áfram. Ef þessi tala fer að dunka niður í 50% eða eitthvað þaðanaf minna þá er stjórnmálaflokkunum ekki lengur stætt á því að halda RÚV lengur úti.