Um kvikmyndanám á háskólastigi, framhald

Ásgrímur Sverrisson sendi mér slóð á skýrslu nefndar um kvikmyndanám við Listaháskólann sem ég fjallaði um í síðustu færslu. Kemur þá í ljós að ég hafði ekki farið allskostar með rétt mál. Skýrsluhöfundar eru þrír: Hilmar Oddsson, Sveinbjörn I. Baldvinsson og Guðni Elíasson (en en ekki Hjálmar H. Ragnarsson). Í öðru lagi gera þeir að tillögu sinni að mennta kvikmyndaleikstjóra, handritshöfunda og framleiðendur með höfuðáherslu á samstarf þessara aðila. Skýrsla þessi er vel unnin og býsna fróðleg (þó að ég ætli ekki að fara nánar út í þá sálma) og greinilega mikil hugmyndavinna að baki.

Þegar þessi skýrsla kom út skrifaði Sigurjón Baldur Hafsteinsson mannfræðingur grein á logs.is þar sem hann gagnrýndi hana meðal annars fyrir það að minnast ekki einu aukateknu orði á kvikmyndaskóla þann sem starfandi er í landinu: Kvikmyndaskóla Íslands (KÍ). Þetta kom við kaunin á Sigurjóni vegna þess að hann starfaði við KÍ um hríð — gott ef ekki sem skólastjóri. Ég hef kennt handritsgerð við þennan sama skóla af og til í mörg ár og kynnst mörgum nemendum í gegnum tíðina svo þaðan kemur minn áhugi á menntamálum kvikmyndagerðarmanna.

Kvikmyndaskóli Íslands var í tíu ár starfræktur sem nokkurskonar tómstundaskóli þar sem boðið var upp á námskeið í ýmsum þáttum kvikmyndagerðar. En svo hlaut hann viðurkenningu Menntamálaráðuneytisins, námið varð styrkhæft og nú starfar hann sem 2ja ára kvikmyndaskóli. Það má eiginlega segja að þetta sé einhverskonar iðn- eða verkmenntaskóli; stúdentsprófs er ekki krafist en umsækjendur þurfa að hafa lokið einhverjum tilteknum fjölda eininga í framhaldsskóla.

Kvikmyndaskólanum hefur þó ekki fyllilega tekist að kasta af sér tómstundaskólahaminum, námsskráin þarfnast endurskoðunar að mínu mati og allt námsferlið endurskipulagningar í rauninni.

En ég er þeirrar skoðunar að kvikmyndanámi á Íslandi sé betur fyrirkomið í slíkum vel tækjavæddum sérskóla — þar sem boðið er upp á fremur praktískt nám í öllum grunnþáttum: leikstjórn, framleiðslu, handritsgerð, kvikmyndatöku/lýsingu, hjóðupptöku og -eftirvinnslu og klippingu) — en að það það verði komið á fót námi í kvikmyndagerð á háskólastigi. Handritsgerð til dæmis (sem allir eru sammála um að sé langveikasti hlekkurinn í íslenskri kvikmyndagerð) á miklu frekar heima í slíkum skóla — þar sem er raunveruleg eftirspurn eftir handritum að skólamyndum — heldur en í Listaháskólanum eða Háskóla Íslands.

Svo vill til að bestu kvikmyndaskólarnir í heiminum eru sérskólar — ekki kvikmyndadeildir í háskólum. Það er að vísu umdeilanlegt hvað er “góður kvikmyndaskóli” og viðbúið að menn hafi mismunandi skoðanir á því. En ein skilgreiningin er þessi: Í fyrsta lagi: skólinn er áberandi á alþjóðlegum vettvangi, þ.e.a.s. myndir nemenda sjást reglulega á alþjóðlegum kvikmyndahátíðum og vinna til verðlauna og viðurkenninga (og þá er auðvitað átt við stuttmynda- og skólamyndahátíðir); í öðru lagi: hátt hlutfall nemenda fær vinnu í kvikmynda- og sjónvarpiðnaðinum að námi loknu. Ef þessi viðmið eru notuð þá eru allir toppskólarnir sérskólar (og margir býsna gamlir) meðal annars Danski kvikmyndaskólinn, Sam Spiegel kvikmynda- og sjónvarpsskólinn í Jerúsalem, National Film & TV School í Bretlandi og kvikmyndaskólinn í Lódz í Póllandi.

En sérskólar eru ekki beint í tísku. Listaháskólinn varð til dæmis til þegar mörgum sérskólum var sópað saman undir eitt þak og námið hysjað upp á háskólastig. Þessi óstöðvandi akademisering allra skapaðra hluta á sér eflaust margar orsakir. Til dæmis nauðsyn samræmingar yfir landamæri — s.s. að skólar hér séu eins uppbyggðir og skólar annarsstaðar. Það er örugglega betra veganesti fyrir myndlistamann, segjum, að vera með BA frá Iceland Academy of the Arts heldur en prófskírteini frá einhverjum útboruskóla sem heitir Myndlista- og handíðaskóli Íslands. Akademisering er því ákveðin tegund af “branding”. En henni fylgir ekki tóm gleði og hamingja. Það er til að mynda mjög óheppilegt að eini leiklistarskólinn á þessu landi skuli vera á háskólastigi og að nemendur séu komnir á þrítugsaldur þegar þeir hefja nám.

En prófgráður skipta engu máli í kvikmyndagerð — ekki nema menn vilji halda áfram á hinni akademísku braut og verða sér úti um MA-gráðu til þess að geta kennt kvikmyndagerð í skólakerfinu. Þær opna í rauninni ekki neinar dyr í iðnaðinum. Þeir kvikmyndaleikstjórar íslenskir sem hafa verið hvað atkvæðamestir hin síðari ár — Baltasar Kormákur, Friðrik Þór Friðriksson, Robert Douglas, Ragnar Bragason og Ólafur Jóhannesson (heimildamyndagerðarmaður) — hafa engir gengið í kvikmyndaskóla. Sömu sögu er að segja um framleiðendur (á Íslandi er það í rauninni reglan, fremur en undantekningin, að leikstjórinn og framleiðandinn sé einn og sami maðurinn). Það er í rauninni ekkert sem kallar á það að nám í kvikmyndagerð hér á landi sé þrykkt í akademískt mót og sett á háskólastig.

Mér hefur verið sagt að 3000 manns starfi í íslenskum kvikmynda- og sjónvarpsiðnaði en ég sel það ekki dýrar en ég keypti. Þessi atvinnuvegur byggist á auglýsingagerð, bæði fyrir innlenda aðila og erlenda, vinnu við erlendar myndi, bæði stórar og smáar, sem eru teknar upp hér á landi, gerð kynningar- og fræðslumynda fyrir fyrirtæki og stofnanir og framleiðsla heimildamynda og sjónvarpsþátta. Það er býsna mikil starfsemi í gangi — ef svo væri ekki væri ekki til nein tæki og búnaður í landinu, né heldur fagþekking. Ofan á þetta bætast svo bíómyndirnar — sem eru mikið áhættuspil.

Innlendur kvikmyndaskóli getur menntað og þjálfað upp fólk fyrir mörg þessara starfa — og engin ástæða til að hann geri það ekki. Hann getur líka nýst öðrum sem góður undirbúningur, t.d. gert þeim kleift að gera myndir sem fleyta þeim inn í góða skóla erlendis.