Lestur Halldórs Laxness á Atómstöðinni í Víðsjá …

… er hreint óborganlegur. Eins og bókin er nú skelfilega leiðinleg (í minningunni a.m.k., ég las hana þegar ég var 12).

Það er ekkert til sem heitir fast undirliggjandi tempó hjá Halldóri. Hver málsgrein hefur sitt líf. Styrkleikabreytingar notar hann óspart, rýkur upp þegar maður á minnst von á og dettur alveg niður í þagnir. Sagan tekur á sig hin skrítilegustu litbrigði eftir því hvort hann hljómar undrandi, drýldinn, fornemaður, skilningsvana eða hvað. Aðalatriði eru aðalatriði eins og vera ber; aukasetningar fljóta oft og tíðum með eins og af einhverri rælni — sem einmitt gerir þær tíu sinnum fyndnari. Stundum kemur smá hik á Halldór, eins og hann reki í vörðurnar, komi ekki fyrir sig orði eða sé að hugsa um hvað hann ætli að segja næst. Þetta er performans sem heimtar athygli hlustandans óskerta.

Halldóri tekst að hljóma eins og hann sé að segja sögu frá eigin brjósti, ekki eins og hann sé að lesa sig niður eftir línum í bók. Í því liggur galdurinn. Sem ég held að fáir geti leikið eftir — ef þá nokkur.

Svar við gátu

Halldór Laxness og Gilitrutt skipa bæði alveg sérstakan heiðurssess í stuttri kvikmynda- og sjónvarpssögu Íslands: Gilitrutt hefur verið kvikmynduð oftar en nokkur önnur saga (þrisvar, ef ekki fjórum sinnum), sem bendir til þess að boðskapurinn eigi ekki lítil ítök í þjóðarsálinni, og Halldór Laxness er, eins og áður segir, vinsælastur rithöfunda til kvikmyndunar — margfalt, margfalt fleiri myndir hafa verið gerðar eftir sögum eftir hann en nokkurn annan mann.

Þjóðhátíðarpistill: Laxness og kvikmyndasagan

Í Fréttablaðinu á föstudaginn var birtist frétt um kvikmyndaverkefni Snorra Þórissonar hjá Pegasus, Sjálfstætt fólk eftir skáldsögu Halldórs Laxness, sem lengi hefur verið í undirbúningi. Ef frétt skyldi kalla; eini fréttapunkturinn er sá að samstarfinu við Merchant/Ivory hefur verið slitið og að Pegasus sé nú að leita fyrir sér með aðra samstarfsaðila.

En hvað um það. Það voru fyrst og fremst þessi orð blaðamannins sem vöktu athygli mína: “En þrátt fyrir miklar vinsældir og virðingu hafa skáldverk hans ekki verið mikið kvikmynduð því aðeins Ungfrúin góða og húsið og Kristnihald undir jökli eftir Guðnýju og Atómstöðin eftir Þorstein Jónsson hafa verið gerðar hér á landi en Svíar færðu Sölku Völku í kvikmyndabúning árið 1954.”

Mikið eða lítið — það fer dálítið eftir því hvernig á málið er litið.

Halldór Laxness var mjög afkastamikill höfundur og aðeins brot af verkum hans hefur verið fært í kvikmyndabúning, mikið rétt. En hann er nú eigi að síður langmest kvikmyndaði rithöfundur Íslands fyrr og síðar.

Alls hafa um fjörtíu bókmenntaverk verið umskrifuð fyrir kvikmyndir eða sjónvarp á Íslandi. A.m.k. tíu þeirra eru eftir Halldór Laxness — hvorki meira né minna en fjórðungur! — svo sérstaða hans meðal íslenskra rithöfunda er eigi lítil.

Annað sætið skipa þeir Ólafur Haukur Símonarson, Indriði G. Þorsteinsson og Davíð Oddsson með tvö verk hvor. Tvö leikrita Ólafs Hauks hafa verið umskifuð fyrir stóra tjaldið, Ryð og Hafið; tvær skáldsögur eftir Indriða, 79 af stöðinni og Land og synir; og tvær smásögur eftir Davíð, Opinberun Hannesar og (sjónvarpsmyndin) Allt gott. Indriði G. hefur að vísu talsverða sérstöðu í hópi rithöfunda því hann var líka framleiðandi og því meira og minna í forsvari fyrir gerð myndanna tveggja.

Í þriðja sætinu eru svo allir hinir með eitt verk hvor.

Frá því að Kvikmyndasjóður var stofnaður árið 1978 hafa verið gerðar eitthvað um 90 kvikmyndir í fullri lengd og af þeim eru 24 byggðar á bókmenntaverkum, aðallega skáldsögum (Salka Valka og 79 af stöðinni voru gerðar löngu fyrir tíma Kvikmyndasjóðs svo þær eru ekki á þessum lista):

2006 Arnaldur Indriðason (Mýrin)
2004 Davíð Oddsson (Opinberun Hannesar/Glæpur skekur Húsnæðisstofnun)
1996 Einar Kárason (Djöflaeyjan)
2000 Einar Már Guðmundsson (Englar alheimsins)
1995 Friðrik Erlingsson (Benjamín Dúfa)
1994 Guðmundur Ólafsson (Skýjahöllin/Emil og Skundi)
1981 Guðrún Helgadóttir (Jón Oddur og Jón Bjarni)
1984 Halldór Laxness (Atómstöðin)
1989 Halldór Laxness (Kristnihald undir Jökli)
1999 Halldór Laxness (Ungfrúin góða og húsið)
2000 Hallgrímur Helgason (101 Reykjavík)
1990 Herdís Egilsdóttir (Pappírs Pési)
1980 Indriði G. Þorsteinsson (Land og synir)
2000 sr. Jón Magnússon (Myrkrahöfðinginn/Píslarsaga)
1983 Jökull Jakobsson (Skilaboð til Söndru)
2001 Kristín Marja Baldursdóttir (Mávahlátur)
2003 Kristlaug María Sigurðardóttir (Didda og dauði kötturinn)
1990 Ólafur Haukur Símonarson (Ryð)
2002 Ólafur Haukur Símonarson (Hafið)
1981 óþekktur (Útlaginn/Gísla saga Súrsonar)
1980 Pétur Gunnarsson (Punktur punktur komma strik)
2004 Silja Hauksdóttir, Birna Anna Björnsdóttir og Oddný Sturludóttir (Dís)
2004 Vigdís Grímsdóttir (Kaldaljós)
1998 William Heinesen (Dansinn)

Og með þessari mynd af Halldóri og Rolf Hadrich á Gljúfrasteini árið 1977 skiptum við svo yfir í sjónvarp:

Fyrstu 20 árin sem Sjónvarpið starfaði (1966-1986) sýndi það sjö myndir og þáttaraðir byggðar á bókmenntaverkum — öll með tölu eftir Halldór Laxness. Það er víst óhætt að segja að Nóbelsskáldið hafi borið höfuð og herðar yfir aðra rithöfunda á þessum tíma.

Stóru sjónvarpsverkin, Brekkukotsannáll (1973) og Paradísarheimt (1980), voru reyndar gerð að frumkvæði þýska ríkissjónvarpsins en ekki þess íslenska og mestanpart fyrir erlent fjármagn (frá NDR og norrænu ríkissjónvarpsstöðvunum). Þjóðverjar lögðu einnig til handritin — enda var lítil sem engin þekking á gerð kvikmyndahandrita á Íslandi á þessum tíma, hvað þá á þeirri íþrótt að umsemja bókmenntaverk fyrir sjónvarp.

Það má segja að sambönd Halldórs og hróður hans á erlendri grund hafi ekki átt svo lítinn þátt í að renna stoðum undir kvikmyndagerð á Íslandi — svona óbeint — vegna þess að þýsku stórpródúsjónirnar sem fram fóru hér á landi voru líkt og praktísk skyndinámskeið í kvikmyndagerð fyrir íslendingana sem unnu við þær. Þetta var í árdaga kvikmyndagerðar — Kvikmyndasjóður Íslands tók ekki til starfa fyrr en um það leyti sem síðari myndin (Paradísarheimt) var að fara í framleiðslu.

En Laxnessmyndir Sjónvarpsins eru þessar:

1969 Jón í Brauðhúsum
Tveggja manna tal; einföld stúdíómynd leikstýrð af Baldvini Halldórssyni. Enginn er skrifaður fyrir handritinu enda er þessi smásaga skrifuð í samtalsformi. Hlýða má á upplestur Halldórs á Jóni í Brauðhúsum á vefsíðu Gljúfrasteins.

1973 Brekkukotsannáll
Gerist í Reykjavík í byrjun 20. aldar. Sjónvarpsmynd í tveimur hlutum; þjóðverjinn Rolf Hadrich skrifaði handritið og leikstýrði.

1975 Veiðtúr í óbygðum
Um klukkutíma stúdíómynd, nokkurskonar stofudrama sem gerist um miðbik 20. aldar. Ekki er getið um það í kreditum hver skrifaði handritið að myndinni en það má reikna með að það hafi verið leikstjórinn, Helgi Skúlason, eða þeir Helgi og Halldór í sameiningu.

1978 Lilja
Lilja kom út í smásagnasafninu Fótatak manna árið 1933 og sagan gerist um það leyti eða einhverntíman á 3ja áratugnum. Hrafn Gunnlaugsson skrifaði handritið og færði söguna til nútímans. Hann leikstýrði einnig.

1978 Silfurtunglið
Silfurtunglið gerist í fjölleikahúsi og var fyrst fært upp á sviði árið 1954. Hrafn Gunnlaugsson skrifaði handritið að sjónvarpsmyndinni og eins og með Lilju færði hann söguna til nútímans.

1980-81 Paradískarheimt
Sjónvarpsmynd í þremur hlutum. Sagan gerist á Íslandi og í Bandaríkjunum um aldamótin 1900 (?) og það var þjóðverjinn Rolf Hadrich sem skrifaði handritið og leikstýrði.

1986 Silfurtunglið
Silfurtungl Hrafns Gunnlaugssonar frá 1978 sýnt í endurklipptri og styttri útgáfu.

Með þessu lýkur “Laxnesstímabili” Sjónvarpsins — síðan 1986 hafa engar sjónvarpsmyndir eða þáttaraðir verið gerðar eftir verkum hans. Að vísu framleiddi Túndra (Sveinbjörn I. Baldvinsson) Tíu Laxnessmyndir árið 2002 í tilefni 100 ára ártíðar skáldins en það eru “listrænar” örmyndir (eftir jafnmarga höfunda) fremur en aðlaganir í hefðbundnum skilningi þess orðs.

Á síðustu 20 árum hafa nokkur bókmenntaverk verið færð í sjónvarpsbúning og eru höfundar þeirra sem hér segir: Þórarinn Eldjárn (Tilbury, eftir samnefndri smásögu), Ólafur Jóh. Sigurðsson (Litbrigði jarðarinnar), séra Jón Sveinsson (Nonni og Manni, þáttaröð), Davíð Oddsson (Allt gott, eftir samnefndri smásögu) og síra Jón Magnússon (Myrkrahöfðinginn/Píslarsaga, þáttaröð).

Og svo að endingu er það gáta dagsins: Hvað eiga þau sameiginlegt Halldór Laxness og Gilitrutt?

Árásargirni á netinu

Fyrir nokkru var í Bandaríkjunum gerð könnun á hegðun fólks á spjallborðum. Hún stóð í einhverjar vikur og fór þannig fram að róbotar (“platfólk”) voru sendir inn á nokkur spjallsvæði, ýmist sem virkir þátttakendur í umræðum eða óvirkir — þ.e. ýmist voru útbúin handrit sem gerðu róbotum kleift að ‘tjá sig’ eða öllu heldur setja inn einhver ummæli eða þeir voru einfaldlega látnir þegja þunnu hljóði. Því það er nú einu sinni svo að yfirgnæfandi meirihluti fólks sem hangir á spjallborðum tekur sjaldan eða aldrei þátt í umræðum heldur situr þögult á hliðarlínunni og fylgist með því sem fram fer. Um þessa rannsókn er fjallað hér.

Einn liðurinn fólst í því að róbotum var skipt upp í þrjá hópa, einn fékk karlmannsnöfn (Dave, Mike o.s.frv.), einn kvenmannsnöfn og sá þriðji óræð nöfn á borð við Stargazer, Redwings eða hvað það nú var. Allir þessir róbotar voru látnir vera þögulir. Niðurstöðurnar voru á þá lund að þeir sem voru með kvenmannsnöfn fengu á sig 25 sinnum fleiri árásir en róbotar með karlmannsnöfn (með “árásum” er átt við persónuleg skilaboð til viðkomandi sem eru illkvittin, móðgandi, klámfengin, fela í sér hótanir o.s.frv.) Tuttugu og fimm sinnum fleiri.

Þetta kom upp í hugann þegar ég sá frétt á visir.is áðan um að nú sé í uppsiglingu kærumál í Bandaríkjunum vegna atferlis 28 einstaklinga á spjallborði nokkru sem aðallega er notað af lögfræðinemum (!).

Þegar júkuleilei-ið mitt grætur blíðlega

Lífið á netinu