Nígería: Þriðja öflugasta kvikmyndaþjóð veraldar

Það var til þess tekið á sínum tíma hvað Nígeríumenn voru fljótir að taka billegar heimilisvideotökuvélar í þjónustu sína þegar þær komu fyrst á markaðinn. Farandskemmtikraftar og grasrótarathafnamenn ýmisskonar sáu sína sæng út breidda alveg um leið og sneru sér að því að búa til leiknar myndir til að sýna á ferðum sínum um landið eða selja á VHS-spólum í þorpum og á sveitamörkuðum. Ekki ósvipað og tíðkaðist á Íslandi fyrir daga sjónvarps; þá voru nokkrir menn sem ráku ‘ferðabíó’, tóku frétta- eða heimildamyndir um áhugaverða atburði sem þeir ferðuðust svo með um landið á sumrin og sýndu á samkomum.

Síðustu árin hefur uppgangurinn í nígerískum kvikmyndaiðnaði verið slíkur og þvílíkur að menn eru farnir að tala um hann í sömu andrá og Hollywood og Bollywood. Enn sem komið er framleiðslan einungis hugsuð fyrir Afríkumarkað (í Nígeríu einni búa liðlega 130 miljón manns) svo og dreifð samfélög Nígeríumanna í Karabíska hafinu, Evrópu og víðar. Hvað svo sem síðar verður. Kvikmyndaiðnaðurinn í Hong Kong takmarkaðist lengi framanaf alfarið við kínverskan menningarheim (sem er dreifður um allar jarðir) en það breyttist á 8. áratugnum, þegar fyrsta kynslóð HK leikstjóra sem hafði hlotið menntun sína í kvikmyndaskólum í Evrópu og BNA kom til skjalanna.

Eftir því sem segir í Film Guardian rekja menn upphaf Nollywood til eins ákveðins atburðar: menningarpólitískrar ákvörðunar nígerískra stjórnvalda um að sjónvarpsstöðvar hætti að framleiða og sýna sápuóperur sem notið höfðu mikillar hylli alþýðu manna. Heimavideóið Lifað í ánauð (Living in Bondage, 1992) hratt skriðunni af stað. Greinir þar frá manni sem lifir í munaði umvafinn fögrum fljóðum, á flott hús og hraðskreiða bíla. Upp úr dúrnum kemur að hann hafði öðlast þetta allt með því að drekka blóð eiginkonu sinnar við hræðilega galdraathöfn. Lifað í ánauð var fyrsti nígeríski “blokkbösterinn” og seldist í 500 þúsundum eintaka á innan við viku eftir að hún kom út. Síðan hafa menn ekki litið um öxl eins og segir.

Nokkrir fróðleikspunktar um Nollywood:

Höfuðstöðvarnar eru í Surulere, 500 þúsund manna byggð á Stór-Lagos svæðinu. Þar búa flestir helstu framleiðendurnir, leikstjórar, dreifendur og markaðsmenn svo og slangur af kvikmyndastjörnum.

Nollywood er orðinn annar stærsti atvinnuveitandinn í landinu.

Um 1000 kvikmyndir eru framleiddar á ári (samanborið við 600 í Hollywood og 700 í Bollywood). Meðalframleiðslukostnaður Nollywood-mynda er um 10 miljónir íslenskar og tökutíminn er þetta ein til tvær vikur.

Allar myndir fara beint á video án viðkomu í kvikmyndahúsum. Salan er yfirleitt á bilinu 25 til 50 þúsund eintök en stöku myndir seljast í allt að 500 þúsundum eintaka.

Sú hefð hefur skapast að gera langar myndir, um 170 mínútur, og skipta í tvo hluta. Framleiðslukostnaðurinn er ekki umtalsvert hærri þótt myndirnar séu þetta langar og plúsinn er sá að kúnninn verður að kaupa 2 spólur í stað einnar.

Atburðarásin í Nollywood myndum er jafnan mjög æsileg. Galdrar og fjölkynngi er sívinsælt viðfangsefni og kemur við sögu í flestum myndum. Illmenni fá ævinlega makleg málagjöld í lokin og áhorfendur vilja sjá þau engjast og iðrast og gera yfirbót.

Nígerísk stjórnvöld hafa engan þátt tekið í uppbyggingu Nollywood — því síður hjálparsamtök, erlendir fjárfestar eða alþjóðabankar.

Fyrstu árin hjá Stöð 2 — séð frá sjónarhóli leikmynda- og tæknideilda

Þegar ég var að vinna sem leikmyndahönnuður á Stöð 2 endur fyrir löngu kynnist ég Gesti Gunnarssyni sem er víst alveg óhætt að kalla fjölfræðing. Aldrei fékk ég botn í það hvaða starfsheiti hann hafði eða hvar hann ynni í fyrirtækinu nákvæmlega; hans sérsvið var eiginlega að finna lausnir á hvers kyns tilfallandi vandamálum. Það var sama hvar borið var niður — praktísk eðlis- og efnafræði, tækni, mekaník, ljósmyndafræði, linsur eða hvað — aldrei kom maður að tómum kofunum hjá Gesti.

Nú er Gestur farinn að skrifa endurminningar sínar á blogginu, þ.á.m. um ár sín hjá Stöð 2. Hér eru nokkrir molar:

Stöð 2 III
“[...] þarna á kaffistofunni sat Marinó kl. 15.30 þann níunda október þegar John Wallis (erlendur sérfræðingur) kom til hans og sagði honum að fyrsta útsending yrði þá um kvöldið.”
Um fyrstu útsendinguna (hátíðarávarpið sem ekkert hljóð var á) og dagskrárefnið í blábyrjun. Kristján Jóhannsson óperusöngvari vígði upptökusalinn og einnig komu við sögu Sverrir Stormsker, Ari Garðar sem átti að kenna íslendingum að búa til mat og Bryndís Schram sem stjórnaði þættinum “Happ í hendi”.

Stöð 2 IV
“Páll Baldvin Baldvinsson var farinn að vinna við dagskrárgerðina, hann hafði átt leikhús sem lítið var eftir af annað en risastór svört tuska úr flaueli sem hægt var að breyta í fína leikmynd hvar sem var.”
Stöð 2 var ekki fyrr tekin til starfa en Alþinginskosning dynja yfir með tilheyrandi kosningasjónvarpi. Auk Páls Baldvins var Helgi Pé tekinn til starfa og stjórnaði hann spurningaþættinum “Meistarinn” sem var tekinn upp á Þjóðminjasafninu

Stöð 2 V
“Ef vantaði myndefni með fréttum voru þarna tveir snillingar, Ómar Stefánsson og Steingrímur Eyfjörð sem teiknuðu bara myndasögu.”
Meira um fyrstu mánuðina hjá Stöð 2. Þáttagerðin gekk ljómandi vel og um sumarið mætti Björn G. Björnsson að teikningar að leikmynd fyrir eitthvað sem kallað var “Heilsubælið”.

Heilsubælið
“Fyrir dularfulla duttlunga örlaganna lenti ég í því að smíða leikmynd fyrir Heilsubælið, sem er eitt merkilegasta framlag Íslendinga til leiklistar á tuttugustu öld. “
Leikmynd Björns G. Björnssonar rís í örsmáu fréttastúdíóinu og á sama tíma er Jón Óttar önnum kafinn við að selja frönskum auðkýfingum hlutabréf í Stöð 2.

Stöð 2 VI
“Morgunin eftir sagði ég upp þessu aukastarfi og var eini sviðsstjórinn sem gerði það. Allir hinir voru reknir.”
19:19 er hleypt af stokkunum og reynast útsendingar það erfiðar í vöfum að Gestur tekur að sér að vera sviðsstjóri á móti Eyþóri. Einnig: sjónvarpsbingó fer í loftið eftir danskri forskrift með þeim afleiðingum að símkerfi lýðveldisins hrynur.

Stöð 2 VII
“Á æfingunum kom í ljós að bolirnir vildu gangast inn í rassskoruna á stúlkunum þegar þær gengu fram pallinn og urðu hálf hallærislegar aftanfrá séð. Vandinn var leystur með gólfteppalímbandi [...]”
Sjónvarpsbingóið misheppnaðist og var jarðað í skyndingu. Næsta stórverkefni stöðvarinnar var að auglýsa nýopnað Hótel Ísland með því að vera með Fegurðarsamkeppni Íslands þaðan í beinni útsendingu.

Stöð VIII
“Einhver fékk þá hugmynd að skák væri upplögð sjónvarpsíþrótt og í framhaldi af því ákveðið að halda heimsbikarmót í skák hér á Íslandi”.
Um ólögmæta bjórdrykkju starfsmanna stöðvarinnar í Þórsmörk og áframhaldandi ævintýri í framleiðslu dagskrárefnis.

Stöð IX
“Nú var allt í voða, mótið átti byrja eftir tvo daga og allt í klessu. Hannes J. hringdi í Tölvumyndir og spurði þá hvort þeir kynnu á svona, jú þeir útbjuggu eitthvað sem virkaði og dæmið gekk upp.”
Enn er tæknin að stríða starfsmönnum Stöðvar 2. Ekki bætti úr skák að aðfengnir skáktölvusérfræðingar töluðu bara frönsku.

Stöð 2 X
“Jón Óttar var ekki af baki dottinn. Hann réð bara í vinnu yfirkennara BBC í sjónvarpsfræðum, sá heitir Brian Phillips og kenndi okkur í tvær vikur. Ég skráði mig í alla tímana og var það býsna fróðlegt.”
Kviðdómsþáttur Jóns Óttars á Hótel íslandi verður ekki langlífur; fréttamenn læsa að sér og fara í verkfall en Gestur fær óvænt tækifæri til að setjast aftur á skólabekk.

Stöð 2 XI
“Eitthvað var talað um að þetta væri allt of dýr rekstur, bankinn var eitthvað órólegur og sendi sinn fulltrúa inn, það var Jón Sigurðsson sem kom úr Miklagarði. Það eina sem breyttist var að Jón lét kaupa nýja tegund af klósettpappír, þennan gráa harða sem heitir KARIN. Valgerður hafði verið með mjúkan, bleikan, sá hét Kimberley Clark. Jón sagði að þetta sparaði 100 þúsund á mánuði.”
Hagræðingartímar fara nú í hönd.

Stöð 2 XII
“Jón fór vestur með tökulið en afraksturinn var rýr, hylkið var svo þungt að sjónvarpsstjórinn flaut lóðréttur í sjónum með fæturna upp í loftið. Jón var nýkominn úr brúðkaupsferð til Bahama eyja þar sem hann hafði lært að kafa.”
Um ódýrar lausnir í leikmyndagerð og áform Jóns Óttars um að gera neðansjávarmynd úr Breiðafirði.

Stöð 2 XIII
“Valgerður keypti sér íbúð á Laugarásvegi 1, íbúðin fékkst með afslætti því hún var gölluð, ef Vala fór í sturtu lak vatn niður á hæðina fyrir neðan en þar var áfengisverslun. Rauðvínið var geymt undir lekastaðnum og var stundum selt með afslætti ef það voru bleytublettir á miðunum.”
Um tilurð litatónsins “Völu bleikt”.

Stöð 2 XIV
“Til að auka tekjurnar var farið í markaðsátak sem átti að heita Stöðin á Staðnum. Jón Árna hannaði leikmynd sem hægt var að rúlla inn í ,, DAFinn”, svo keyrði Kiddi rót hringveginn og Jón Óttar á eftir í þyrlu eða bíl allt eftir því hvort var flóð eða fjara í tékkheftinu.”
A meðan þessari yfirferð sjónvarpsstjórans stendur er smiðaður nýr upptökusalur á Lynghálsnum og inn í hana vegleg leikmynd fyrir nýja leikna gamanþáttaröð.

Stöð 2 XV
“Nú fréttist að nýr banki væri í burðaliðnum, Íslandsbanki og Verslunarbankinn sem lánað hafði peninga í Stöðina yrði partur af þessum nýja. Til að Verslunarbankinn væri einhvers virði varð að setja tryggingar fyrir skuldum stöðvarinnar til að dæmið gengi upp varð þetta að vera klárt fyrir áramótin 89-90.”
Nýja gamanþáttaröðin stóð ekki undir væntingum en í staðinn er boðið upp á spurningaþáttinn “Kynin kljást” í umsjá þeirra Bryndísar Schram og Bessa Bjarnasonar.

Stöð 2 XVI
“Stofnendurnir hurfu, Þorvarður Elíasson skólastjóri Verslunarskólans varð sjónvarpsstjóri. Nokkrir af okkar mönnum fóru að vinna hjá Sýn sem hafði eftir pólitískum leiðum fengið úthlutað sjónvarpsrás sem ekki átti að vera til. Til að hindra samkeppni keypti Stöðin (sem hét nú Íslenska Útvarpsfélagið, eftir sameiningu við Bylgjuna) Sýn, komu þá mennirnir aftur heim en stoppuðu stutt minnir mig.”
Umbrota- og hagræðingatímar fara í hönd; enn á ný eru lögð drög að nýrri íslenskri framhaldsþáttaröð en þau áform renna næstum jafnskjótt út í sandinn. Gestur hættir hjá Stöðinni.

Dómsmálaráðherra sest í stól sjónvarpsgagnrýnanda

“Hlutafélagavæðing RÚV hafði ekki að markmiði að auðvelda RÚV að kaupa starfsmenn annarra stöðva og veita þeim ríkisskjól. Væri ekki best að selja batteríið allt (fyrir utan gömlu gufuna), svo að snillingarnir gætu keppt við Baugsmiðlana á jafnréttisgrundvelli, án þess að fá nefskatt?”

Þessi bloggfærsla Björns Bjarnasonar hefur vakið talsverða athygli í bloggheimum og víðar, ekki síst vegna þess að hann hefur harðneitað að útskýra frekar hvað hann á við eða hvert tilefnið var. Þarna er á ferðinni allhörð gagnrýni á Pál Magnússon (og Þórhall Gunnarsson væntanlega) svo það er kannski ekki undarlegt þótt Björn hafi ákveðið að þegja sem fastast og láta ekki teyma sig út í neinskonar umræðu.

Svo komu viðbrögðin og viðbrögðin voru á þá lund að menn tóku retoríska spurningu Björns eins og um raunverulega spurningu væri að ræða. DÓMSMÁLARÁÐHERRA VILL SELJA RÚV fullyrti Fréttablaðið í fyrirsögn í gær og hver stjórnmálamaðurinn á fætur öðrum hefur tjáð sig um málið, þ.e.a.s. hvort þeim finnist að það eigi að selja RÚV eður ei.

En þetta er fráleitt pointið. Pointið í ummælum Björns er eitthvað á þessa leið: Ef ríkissjónvarpsstöð hendir sér út í samkeppni við einkareknar stöðvar — og alfarið á forsendum einkarekinna stöðva (þ.e. á kommersíal forsendum) — þá er í rauninni ekkert sem réttlætir það að halda úti ríkissjónvarpi. Þessu sjónarmiði er ég innilega sammála.

Jón Kaldal heldur því fram að kaupin á Silfri Egils hafi verið kornið sem fyllti mælinn hjá ráðherra (hvaðan svo sem hann hefur það). Hann setur líka spurningamerki við þá ráðstöfun RÚV að kaupa sýningarréttinn á Evrópukeppninni í knattspyrnu fyrir um 100 miljónir og yfirbjóða þannig 2 einkastöðvar. “Til hvers er Ríkisútvarpið að eyða háum fjárhæðum af takmörkuðu ráðstöfunarfé í efni sem átti að sýna annars staðar í opinni dagskrá?” spyr Jón. “Hefði ekki verið nær að verja fénu í framleiðslu á nýju innlendu efni?”

Ég tek undir það með Jóni að umræða um RÚV og hlutverk þess er af hinu góða og í rauninni alveg bráðnauðsynleg. Hitt er svo annað mál að það er fullsnemmt að gagnrýna Pál Magnússon — finnst mér — það á meira og minna eftir að koma í ljós hvað verður úr þessu Sjónvarpi undir hans stjórn.

12 tegundir af sjónvarpsauglýsingum #2

Símaauglýsingin sem Neytendastofa gerði athugasemd við um daginn finnst mér að mörgu leyti dæmigerð fyrir íslenskar sjónvarpsauglýsingar. Almennt virðist mér t.d. ekki fara mikið fyrir harðri sölumennsku en þeim mun meira er af ímyndarauglýsingum af einu eða öðru tagi. Annað sem er einkennandi er tilhneigingin til að koma skilaboðunum á framfæri óbeint, t.d. með því að skapa hughrif eða symbólískar tengingar í huga áhorfandans, fremur en á línulegan eða rökrænan hátt. Ég held að auglýsingategund nr. 1 (á lista Donalds Gunn) — sýnt hvernig varan eða þjónustan virkar eða hvernig hún er notuð — þyki of hversdagsleg á Íslandi, ef ekki hreint út sagt púkó. Ef menn á annað borð ákveða að splæsa í sjónvarpsauglýsingar vilja þeir hafa þær dáldið upphafnar.

Í téðri auglýsingu koma hörðu upplýsingarnar fram í þulartexta, s.s. að hjá Símanum sé hægt að hafa þetta þannig að maður borgar bara fyrir fyrstu 3 mínúturnar en eftir það sé símtalið ókeypis. Ég held að þetta hljóti að teljast alveg einstakt kostaboð. Samt er ekkert hnykkt á þeirri staðreynd myndrænt t.d. með samanburði við keppinautana ellegar með því að sýna það svart á hvítu hverslags bónus þetta er fyrir neytandann (sýna lukkulegan Frelsiskorthafa, segjum, sem kjaftar við kærustuna sína í gemsann allt frá því að hann leggur af stað frá Reykjavík og þar til hann er kominn vestur í Stykkishólm eða til Akureyrar).

Nei, myndlega séð fæst auglýsingin við að illustrera slagorðið, þ.e. “Frelsi stöðvar tímann”. Í hverju myndsskeiðinu á fætur öðru ber úr eða klukkur fyrir augu, sem tákna vitaskuld tímann, og á lykilaugnabliki stöðvast einmitt ein klukkan. En tíminn, í þessari auglýsingu, stendur eiginlega fyrir gjaldmæli, s.s. með þessu Frelsiskorti stoppar gjaldmælirinn eftir ákveðinn tíma. Þegar tákn er farið að standa fyrir annað tákn er ekki örgrannt um að manni finnist fullmikið af reyk og speglum í gangi í einni auglýsingu (enda hefur komið í ljós að þessi fullyrðing um að maður borgi bara fyrir fyrstu 3 mínúturnar er röng, eða “villandi” eins og Neytendastofa kemst svo kurteislega að orði).

Þetta finnst mér líka hafa verið mjög áberandi í auglýsingum upp á síðkastið, semsagt að myndin einfaldlega elti eða illustreri eitthvað sem stendur í þulartextanum, mér liggur við að segja í blindni. Ein og sér er myndin algjörlega óskiljanleg. Maður verður að gjöra svo vel og hlýða á þulartextann af óblandinni athygli til að fatta hvað er verið að auglýsa. Dæmi um þetta eru hinir víðfrægu Glitnispunktar, skífurnar rauðu sem þeytast um loftin blá á ekki ósvipaðan hátt og starrahópur, svo ekki sé talað um þessa bankaauglýsingu sem er í gangi núna og fjallar um hóp trimmara sem af einhverjum ástæðum hefur tekið upp á því að leggja aðra vegfarendur í einelti. Mér var sagt það um daginn að þeir eigi að tákna “aukapeninga”.

En svo aftur sé seilst í verkfærakassa Donalds Gunn. Símaauglýsingin fellur í flokk nr. 9 (eðalkostir þjónustunnar settir fram á táknrænan hátt, í líkingamáli eða með sjónrænum ýkjum) — eins og næstum allar íslenskar auglýsingar — og einnig í flokk nr. 8, EINSTÆÐ EIGIND. Það sem er svona einstakt við þetta Frelsiskort er að það stöðvar tímann. Sem er náttúrlega nonsens.

En nonsens eða ekki nonsens, auglýsingar eru í það minnsta stórum áhugaverðara sjónvarpsefni en Út og suður.