Auglýsingarnar í Pressunni

Horfði á Pressuna á Stöð 2 í gær og hún lofar nokkuð góðu. En þátturinn ber þess merki á alla enda og kanta hversu pressan var mikil á upptökutímanum; mér skilst að menn hafi verið að taka upp átta til tólf mínútur á dag (s.s. mínútur í fullgerðri mynd) sem er svona tvisvar til þrisvar sinnum meira en eðlilegt getur talist.

Átta til tólf mínútur á dag er í fínu lagi ef um er að ræða einhverskonar sápu eða sit-com, sögur sem takmarkast við tvær eða þrjár leikmyndir í stúdíói þar sem hægt er að koma við ákveðnu færibandavinnulagi. En Pressan er mun flóknari en það frásagnarlega, hún er meira í ætt við Forbrydelsen en The Office.

Það gerði heldur ekki mikið fyrir þáttinn að skellt var inn stærðarinnar auglýsingartíma í miðjum klíðum. Síðast þegar ég vissi var þetta ólöglegt samkvæmt útvarpslögum. Einkastöðvarnar hafa reyndar alltaf verið að sniðganga þessar reglur um auglýsingatíma, enda ekkert eftirlit haft með því að þeim sé framfylgt.

Sem er auðvitað alveg ófært. Ef það er stefnan að rjúfa útsendingar á leiknu efni með auglýsingahléum þá þarf að gera ráð fyrir því við ritun handritsins, hjá því verður hreinlega ekki komist. Eitt auglýsingahlé í klukkutímalöngum þætti þýðir að verkið fellur í tvo hluta eða kafla. Tvö auglýsingahlé kalla á einhverskonar þriggja-kafla uppbyggingu, þrjú hlé á fjögurra-kafla uppbyggingu og svo framvegis.

Þetta er menningarpólitísk ákvörðun og í verkahring stjórnmálamanna að marka stefnuna í þessum efnum. Eigum við að vera í fylgd með hinum Norðurlöndunum eða eigum við að taka okkur bandarískt auglýsingasjónvarp til fyrirmyndar?

Innlendur kvikmynda- og sjónvarpsiðnaður á heimtingu á því að stefnan sé skýr hvað þetta varðar. Stefnuleysi gerir menn ekki frjálsa heldur þvælist það bara fyrir. Þegar framleiðslufyrirtækin í landinu sækja t.d. um handrits- eða þróunarstyrki til Kvikmyndamiðstöðvar verða þau að vera með öll grundvallaratriði á hreinu, t.d. hvort fyrirhuguð handrit eigi að smíða utan um svo og svo mörg auglýsingahlé. Ef við ætlum að vera með þannig sjónvarp þá gengur ekki að skella auglýsingum inn eftir á.

Glæný handrit til niðurhals

Kvikmyndaverin vestra róa nú sem ákafast í meðlimum bandarísku kvikmyndaakademíunnar enda fer að líða að því að þeir kjósi um myndir vegna Óskarstilnefninga. Universal og Miramax eru með kynningarpakka handa akademíumeðlimum á vefsetrum sínum og er þar m.a. að finna handritin að myndunum sem þessi fyrirtæki eru að tefla fram. Hlaðið niður nú því óvíst er hversu lengi þessar síður eiga eftir að hanga uppi.

Hjá Universal er að finna American Gangster, Breach, Knocked Up, The Kingdom, The Bourne Ultimatum og Elizabeth The Golden Age.

Hjá Miramax (klikka á plakat): No Country For Old Men, The Diving Bell And The Butterfly, Hoax og Gone Baby Gone.

Duggholufólkið og ímynd landsfjórðunganna í bíómyndum

Duggholufólkið var frumsýnd í síðustu viku, fyrsta íslenska barnamyndin í nær fimm ár. Fjallar hún um dreng sem lendir í klandri í skólanum rétt fyrir jólafrí og er sendur til föður síns vestur á firði til að vera hjá honum yfir hátíðarnar. Faðirinn býr ásamt konu sinni og stjúpdóttur á afskekktum bæ undir hrikalegum fjöllum – alveg í ystu útjöðrum samgöngu- og fjarskiptakerfisins í landinu. Stráksa er ekki skemmt. Enda vanastur því að sinna sínum félagslegu þörfum í gegnum gemsa og háhraðanettengingu.

Duggholufólkið er býsna metnaðarfull mynd og margir boltar á lofti í einu: Þetta er ævintýramynd með dágóðu ívafi af hrolli og spennu en undir liggur dularfull ráðgáta sem aðalpersónan leysir farsællega í lokin. Við sögu koma nefnilega voveiflegir atburðir sem hafa lifað í munnmælum í meira en 200 ár, gamalkunnugt sagnaminni er þannig tengt atburðum í nútímanum á skemmtilegan hátt. Ég efast raunar um að börn nái að fatta samsvörunina milli stráksins í munnmælasögunni og nútíma tölvunördsins. Það er nokkuð djúpt á þeirri tengingu — aðallega vegna þess að lykilatburðir eru ekki dramatiseraðir. En hvort krakkar nái því eða ekki skiptir ekki höfuðmáli, Duggholufólkið stendur fyllilega fyrir sínu sem skemmtileg ævintýramynd og kannski engin ástæða til að blása þessa afskaplega dökku baksögu upp meira en gert er. Börnin myndu ganga grátandi út úr bíó.

Þegar lokakreditar Duggholufólksins byrjuðu að rúlla fór ég að hugsa um það – í um það bil fimmhundraðasta sinn – hversu firna sterk ímynd Vestfjarða er í vitund landsmanna. Þarna er mannlíf allt á mun stærri skala en annarsstaðar þekkist: harka og manndómur mikill í bland við uppreisnarhug, sérlyndi, drykkjuskap, trúarofstæki og geðveiki; hvarvetna er grunnt á forneskjunni og allt logar í göldrum og  dulrænum fyrirbærum stafna á milli. Hvergi er náttúran tignarlegri en á Vestfjörðum en um leið grimmari, einangrunin meiri, vetrarveður ofsalegri og snjóflóð og manntjón tíðari. Og til að toppa þetta alltsaman má búast við því hvenær sem er að ísbirnir gangi á land.

Þessu til sönnunar er bent á íslenskar bíómyndir. Vestfirðir eru svo vinsælt sögusvið að allir aðrir landshlutar blikna í samanburði. Þar einfaldlega gerast svæsnustu sögurnar:

Útlaginn (1981, Ágúst Guðmundsson): Mannvíg, áratuga útlegð
Skammdegi (1985, Þráinn Bertelsson): Geðklofi og gott ef ekki morð; verulega vont vetrarveður
Börn náttúrunnar (1991, Friðrik Þór Friðriksson): Uppreisn gegn yfirvaldi, dulræn fyrirbæri, einangrun, ósnortin náttúra, dauðinn
Ingaló (1992, Ásdís Thoroddsen): Ótímabær fullorðnun unglings, vinnuharka, drykkjuskapur, stéttaátök, skipsskaði, manntap
Myrkrahöfðinginn (1999, Hrafn Gunnlaugsson): Trúarofstæki, losti, galdrar, pyntingar, aftökur
Ikingut (2000, Gísli Snær Erlingsson): Trúarhiti/trúarfordómar, harðæri, skjólfatnaður úr ísbjarnarskinni, vetrarríki, snjóflóð
Í faðmi hafsins (2001, Lýður Árnason & Jóakim Reynisson): Dulræn fyrirbæri, þjóðsögur/þjóðtrú
Nói albinói (2003, Dagur Kári): Uppreisn gegn yfirvaldi, sérlyndi, vetrarríki, snjóflóð, manntjón
Veðramót (2007, Guðný Halldórsdóttir): Útskúfaðir unglingar, einangrun, kynferðisleg misnotkun, animalismi, manntjón
Duggholufólkið (2007, Ari Kristinsson): Vetrarríki og ofsaveður, einangrun, afturgöngur, mannraunir á fjöllum, manntjón

Þetta eru hvorki meira né minna en tíu myndir. Ef allt vestrið er tekið fyrir — þ.e. allur hinn gamli Vestlendingafjórðungur — bætast fjórar myndir við þennan lista, allar sögulegar:

Svo á jörðu sem á himni (1992, Kristín Jóhannesdóttir) byggir á sannsögulegum atburðum er franska rannsóknarskipið Pourquoi-Pas? fórst úti fyrir Mýrum árið 1936 og þeir samfléttaðir dularfullum íslenskum miðaldasögnum (útitökurnar fóru að vísu fram á öðrum og fótógenískari stað á landinu).

Ungfrúin góða og húsið (1996, Guðný Halldórsdóttir) gerist á 19. öld og fjallar um hremmingar er skekja efnaða íslenska kaupmannsfjölskyldu og stafa mestanpart af því frúin leggur allt kapp á að koma sér upp samskonar tepruskap og smáborgarahætti og tíðkast meðal betra fólks í útlöndum. Þessi saga tengist nú Vesturlandi aðallega út af því að tökur fóru fram í Flatey á Breiðafirði – og fer vel á þeim tengslum því Flatey var mikið verslunar- og menningarpláss á 19. öld.

Svo er það auðvitað Kristnihald undir jökli (1989, Guðný Halldórsdóttir). Kristnihaldið er eins og allir vita byggð á samnefndri skáldsögu eftir Halldór Laxness sem gerist á 7. áratugnum og er Snæfellsjökull þar í einu aðalhlutverka. Sagan fjallar um ungan guðfræðing sem sogast inn í hvirfilbyl mýstískra atburða þegar biskup sendir hann út af örkinni til þess að grennslast fyrir um það hvernig kristinni trú er sinnt þarna undir jökli.

Hin helgu vé (1993, Hrafn Gunnlaugsson) virðist eiga að gerast á svipuðum tíma, á 6. eða 7. áratugnum. Fjallar hún um lítinn dreng sem hefur verið sendur í sveit í eyju á Breiðafirðinum þar sem búskaparhættir eru allir með gamla laginu. Þetta er þroskasaga og einkum verður strákur margs vísari um töfra og furður kynlífins. En myndin var tekin upp úti á Gróttu af sparnaðarástæðum.

AUSTFIRÐIR eru tíðindaleysið uppmálað samanborið við Vestfirði og Vesturland. Austfirðir eru í rauninni ekki frægir fyrir neitt nema gott veðurfar og skóglendi og nú í síðari tíð tröllslegar virkjanaframkvæmdir. Enda gerast bara tvær eða þrjár kvikmyndir þarna eystra:

Eins og skepnan deyr (1986, Hilmar Oddsson) fjallar um rithöfund í kreppu. Til að fá næði dregur hann unnustuna með sér til dvalar í gömlu húsi í eyðifirði en það reynist aldeilis ekki vera gæfuleg ákvörðun. Myndin er tekin í Loðmundarfirðinum og ljóst að sagan gerist fyrir austan því hreindýr gegna dramatísku hlutverki í henni.

Stuðmanna-extravagansað Hvítir mávar (1985, Jakob Frímann Magnússon) var tekin upp á Seyðisfirði. Þematískt og plottlega séð felst í þessari mynd nægur efniviður í a.m.k. þrjár gjörólíkar kvikmyndir en ég man að í eina röndina fjallar hún um konu sem kemur að sunnan til þess að leikstýra hjá leikfélaginu og uppúr dúrnum kemur að það er einhver pínleg(?) baksaga í gangi milli hennar og sýslumannshjónanna á staðnum.

Loks er það Hafið (2002, Baltasar Kormákur). Hún fjallar um afskaplega óyndislega útgerðarfjölskyldu sem er alveg að ganga af límingunum — bæði vegna óuppgerðra sifjamála úr fortíðinni og harðra átaka um framtíð kvótans sem hún ræður yfir. Ég man ekki betur en að sögusviðið í samnefndu leikriti Ólafs Hauks Símonarssonar (sem handritið er byggt á) sé Vestfirðir og að upphaflega hafi staðið til að taka myndina fyrir vestan en síðan hafi Neskaupsstaður orðið fyrir valinu af praktískum ástæðum. Ég hef sterkan grun um að Austfirðingar séu almennt mun gæflyndari en persónurnar í þessari mynd.

Allt eru þetta samtímasögur. Annað sem þessar þrjár ótrúlega ólíku kvikmyndir eiga sameiginlegt er að listamenn eru í öllum tilfellum veigamiklar persónur: rithöfundurinn í Skepnunni, leikkonan/leikstjórinn í Mávunum og tónskáldið í Hafinu (en hann er einn af kvótaerfingjunum).

NORÐURLAND er á svipuðu róli og Austfirðir. Ég held faktískt að fleiri íslenskar bíómyndir gerist í útlöndum en fyrir norðan.

Land og synir (Ágúst Guðmundsson, 1980) gerist á árunum upp úr stríði og fjallar um ungan bóndason sem sér nákvæmlega enga framtíð í búhokri í skugga kaupfélagsins og heggur því á átthagafjötrana, hvern á fætur öðrum, og drífur sig suður. Sagan gæti út af fyrir sig gerst hvar sem er á landinu en ég hygg að Land og synir sé norðlensk saga í hugum allra – ekki síst vegna þess að höfundur skáldsögunnar er hinn kunni eðal-Skagfirðingur Indriði G. Þorsteinsson. Myndin er líka tekin fyrir norðan (en reyndar einhversstaðar í Þingeyjarsýslu).

Agnes (Egill Eðvarðsson, 1995) fjallar um atburði þá sem leiddu til síðustu aftökunnar á Íslandi en það var árið 1830 er vinnuhjúin Agnes og Friðrik voru hálshöggvin fyrir að myrða húsbónda sinn, s.s. fyrrum ástmann Agnesar. Myndin er byggð á sannsögulegum atburðum er gerðust í Húnavatnssýslunni. Strangt til tekið norðlensk saga en myndin er alfarið tekin upp sunnanlands og ekkert lagt upp úr þessari norðantengingu.

Höfuðstað Norðurlands bregður fyrir í hlutverki stoppistöðvar í vega- og tónlistarmyndinni Með allt á hreinu (1981, Ágúst Guðmundsson) en það er eiginlega allt og sumt. Reyndar hefur verið gerð ein alveg brilljant Akureyrarmynd: Vandarhögg (1980, Hrafn Gunnlaugsson) sem byggð er á handriti eða leikriti eftir eðal-Akureyringinn Jökul Jakobsson. En það er sjónvarpsmynd svo hún á ekki heima í þessari samantekt, strangt til tekið. Sjónvarpsþáttaröðin Nonni og Manni (1988-89, Ágúst Guðmundsson) bjargar líka miklu – allir tengja Nonna og Manna við Norðurland og þá sérstaklega Akureyri; hún var hinsvegar að mestu tekin upp á Flatey á Breiðafirði og hér og hvar á Suðurlandi.

Það er ekki gott að segja hvað þessar myndir eiga sameiginlegt. Það er þá helst að þær fjalla allar um fólk sem er á förum frá Norðurlandi: ungi bóndinn er á leiðnni suður, Nonni og Manni fara til Kaupmannahafnar og þau Agnes og Friðrik á vit forfeðra sinna. Aðalpersónan í Vandarhöggi flutti frá Akureyri fyrir lifandis löngu og er bara í stuttum stans.

SUÐURLAND kemur mjög sterkt inn með 20 bíómyndir af 97 sem skýrist af því að þessi landshluti hefur upp á flestar sortir af landslagi að bjóða og nálægðin við Reykjavík einkar þægileg fyrir kvikmyndaframleiðendur. Langflestar þessara mynda gerast nefnilega “í dreifbýlinu” eða “einhversstaðar uppi í sveit”; það er ekki eins og sér-sunnlenskar sagnir séu alltaf á ferð. Í fljótu bragði man ég bara eftir tveim og eru þær báðar gamanmyndir: Nýtt líf (1984, Þráinn Bertelsson) er óumdeilanlega saga úr Vestmannaeyjum og Gullsandur (1987, Ágúst Guðmundsson) fjallar um kúabónda sem eitthvað flækist inn í leit að sokknu gullskipi á söndunum þarna suðurfrá. Raunar gerast allar íslenskar gamanmyndir á suðurlandi og þá fyrst og fremst á suðvesturhorninu.

REYKJAVÍK (eða höfuðborgarsvæðið) hefur náttúrlega algjöra yfirburði með 43 myndir af alls 97 framleiddum. Sem eðlilegt er, fólksfjöldalega séð.

Í rauninni finnst mér merkilegt hversu dreifbýlissækin íslensk kvikmyndagerð þó er. Svo að segja öll framleiðslufyrirtækin á landinu eru til heimilis á Stór-Reykjavíkursvæðinu (eitt aktívt fyrirtæki er á Flateyri [of all places] en það bara undirstrikar sérstöðu Vestfjarða). Öll stoð- og þjónustufyrirtæki eru baseruð í Reykjavík; kvikmyndagerðarmenn, starfsmenn, tæknimenn, leikarar, allt býr þetta fólk í Reykjavík. Ef praktísk sjónarmið réðu ferðinni væru allar kvikmyndir teknar upp í Reykjavík. Og sem mest innandyra.

Flestar Reykjavíkurmyndanna gerast alfarið innan borgarmarkanna, eins og Sódóma Reykjavík (1992, Óskar Jónasson), Englar alheimsins (2000, Friðrik Þór Friðriksson) og Foreldrar (2007, Ragnar Bragason) svo aðeins örfáar séu nefndar. Svo eru myndir þar sem sögunni víkur eitthvert út á land líka en eru samt í grunninn Reykjavíkursögur: Okkar á milli (1982, Hrafn Gunnlaugsson) er eitt dæmið og svo má nefna Á hjara veraldar (1992, Kristín Jóhannesdóttir) og Í takt við tímann (2004, Ágúst Guðmundsson). Hvað Reykjavíkurmyndirnar segja okkur svo um Reykjavík og Reykvíkinga er annað mál og örugglega efni í bráðmerkilega stúdíu.

Það skal tekið fram að efnislýsingarnar í þessari samantekt eru í meðallagi nákvæmar enda alfarið byggðar á köflóttu minni. Stuðst var við listann yfir íslenskar kvikmyndir á Wikipediu (en einungis myndir framleiddar eftir tilkomu Kvikmyndasjóðs 1978).