Mér er orða vant

Á vefsíðu Kvikmyndamiðstöðvar er ýmsan fróðleik að finna, m.a. það að fyrsta “Product Placement and Location” hátíðin verður haldin á Ítalíu í júní n.k.

Af upplýsingatextanum sem fylgir er að skilja að hátíðin hafi verið sett á laggirnar í kjölfar lagabreytinga á Ítalíu (væntanlega var “product placement” ólöglegt þar, eða einhverjum takmörkunum háð, en ekki lengur). Og áfram segir í upplýsingatextanum (í illþýðanlegu corporate-speaki): “Þessi markaður vex um sem svarar 27% á ári og auglýsingastofur eru nú að skipuleggja starfsemi sína þannig að þær geti tekist á við það sem kallast ‘vörumerkja afþreying’, og er þá verið að vísa í aðstæður þar sem vörumerkið gegnir aðalhlutverki í handritinu (’ …in which the brand becomes the script protagonist’)”.

Mér finnst það fullmikil bjartsýni af auglýsingastofum (eða einhverjum) að halda að vörumerki geti beinlínis verið í aðalhlutverki í handritum. “Product placement” gerir að vísu mikinn usla í raunveruleikaþáttum og meira og minna stjórnar framvindu sögunnar en ég sé ekki fyrir mér að neitt sambærilegt gerist með leikið efni, hér eða annarsstaðar. En burtséð frá þeirri pælingu og yfir í meira aðkallandi mál:

Hvernig á eiginlega að þýða “product placement” á íslensku?

Á enskunni er komið beint að kjarna málsins: staðsetningu. Auðvitað verður James Bond sjálfur að halda á Heineken-bauknum, það er miklu tilkomuminna að sjá einhverja statista ráfa um í bakgrunni með Heineken í hönd.

Það veður allt í p.p. í íslenskum kvikmyndum og leiknu sjónvarpsefni (þó að staðreyndin sé auðvitað sú að áhorfendur geta aldrei verið vissir um hvað er p.p. og hvað ekki) og þessvegna er það alveg voðalega pirrandi að það skuli ekki vera til orð yfir þetta. Það er ekki mikið gagn í útvarps- og kvikmyndalögunum, frómt frá sagt. Í 16. grein Útvarpslaganna segir bara:

Duldar auglýsingar eru bannaðar [...]

Hér kemur fyrir safnheitið “duldar auglýsingar” og það má vel vera að “product placement” falli undir það. En ég er samt ekki viss. Þegar maður fer að hugsa út í það þá eru þessi tvö orð — dulin auglýsing — eiginlega andstæður og alveg ósamrýmanleg. Hvaða fáviti færi að ausa fé í auglýsingar sem öllum dyljast? Mín tilgáta er því sú að löggjafinn sé hér að banna auglýsingar sem áhorfendur verða ekki varir við, til dæmis kókauglýsingar sem er flassað í 1/25 úr sekúndu og eiga að bora sig inn í undirmeðvitund áhorfenda. Því allur er varinn góður. Ekki viljum við verða fyrir barðinu á skyndilegum og óútskýrðum kókþorsta.

Enda væri það alveg fráleitt að banna “product placement”. Og gott ef ekki gróf aðför að höfundum og tjáningafrelsinu. Þegar Dómínóspizzukassarnir liggja eins og hráviði um alla íbúð hjá aðalpersónunni og í aftursætinu á Toyota pikköppnum hans þá er það vitaskuld hluti af persónusköpuninni. Fólk er fattlaust ef það skilur það ekki.