Titlasekvensar

Það hefur aldrei verið lagt mikið upp úr titlasekvensum í íslenskri kvikmyndagerð –finnst mér. Satt best að segja grunar mig að það sé býsna algengt að menn hugsi lítið út í slíkt fyrr en tökum er lokið og bæði fjármagn og skapandi orka í lágmarki. Annars ætla ég að fullyrða sem minnst — ég á í stökustu erfiðleikum með að muna einn einasta íslenskan titlasekvens. Nema þá kannski í sjónvarpi.

Art of the Title Sequence heitir nýleg vefsíða með u.þ.b. 50 titlasekvensum, nær öllum úr bandarískum kvikmyndum þó. Skemmtileg síða og svo er að sjá að nýjum sekvensum sé reglulega bætt við. Maður þarf að vísu hraðari tengingu en þau 8 MB sem ég er með til að horfa á sumt af þessu efni.

Í BNA og víðar er það mjög algengt að sérstök fyrirtæki sjái alfarið um gerð titlasekvensa, bæði hugmyndavinnu og alla framkvæmd. Fyrst og fremst er hugsað til þess að þeir gefi skýrt til kynna hvernig mynd er á ferðinni, þ.e.a.s. hvaða genre, ef þetta er hasarmynd er titlasekvensinn hratt klipptur og æsilegur, ef þetta er gamanmynd á hann að endurspegla það og þar fram eftir götunum.

Oft og tíðum standa flottir og vel hannaðir/kvikaðir titlasekvensar líkt og sjálfstætt — tengjast myndinni ekki ýkja mikið. Og eru þarafleiðandi ekki minnisstæðir. Ef maður sæi þá aftur eftir einhverjar vikur eða mánuði, en án textans, ætti maður í stökustu erfiðleikum með að átta sig á úr hvaða myndum þeir eru. Taxi Driver og Reservoir Dogs eru hinsvegar dæmi um myndir sem hafa mjög minnisstæða titlasekvensa vegna þess að þeir gefa sterka tilfinningu fyrir andrúmslofti söguheimsins. Þetta eru hvorttveggja ‘indie’ myndir, ódýrar í framleiðslu og persónulegt handbragð leikstjóranna leynir sér ekki.

Titlasekvensinn fyrir Panic Room er líka minnisstæður og lyftir þeirri fremur slöku mynd talsvert upp. Hann er óvenjulegur vegna þess að það er farið út í það að skapa dramatíska andstæðu við myndina sjálfa: Víð og hæg myndsskeið undirstrika hæð og massa stórhýsanna í New York, dagurinn er bjartur og loftið kristaltært og borgin hefur aldrei virst hreinni; myndin sjálf fjallar hinsvegar um konu sem lengst af neyðist til að kúldrast í smá boru einhverri á stóru heimili sínu í New York, eins og rotta í gildru.

Delicatessen-sekvensinn er mér minnistæður enda smellinn. Þetta er eitt langt myndskeið og hugmyndin er sáraeinföld og margnotuð bæði fyrr og síðar: Tökuvélin fer eins og hnusandi um borð og bekki í herbergi yfirfullu af dóti og tekur fyrir einn merkisgripinn á fætur öðrum. Þetta er einn af þessum sekvensum sem er slíkt konfekt fyrir augað að áhorfandanum finnst hann ekki geta litið af tjaldinu eitt andartak.

Á öndverðum 8. áratugnum komst í tísku að vinda sér beint í söguna svo að segja formálalaust. Upphafskreditarnir voru svo látnir detta inn, einn af öðrum, allan fyrsta sögusekvensinn, gjarnan einhversstaðar úti í horni rammans. Rétt eins og menn væru að reyna að láta sem minnst fyrir þeim fara.

Þessi tíska reið yfir fyrir áhrif frá sjónvarpi; sjónvarpsstöðvarnar bandarísku voru síhræddar um að áhorfendum leiddist titlasekvensar, yrðu óþolinmóðir og skiptu yfir á aðra stöð svo þær reyndu að gera sem minnst úr þeim. En áhorfendur hafa auðvitað alltaf haft smekk fyrir titlasekvensum. Nú á dögum er það mjög algengt að sjónvarpsþættir byrji á “kitli” (teaser), u.þ.b. 2 mínútna sekvens sem gefur lokkandi fyrirheit um efni þáttarins — svona til að skapa væntingar hjá áhorfendum — en strax í kjölfarið kemur svo þemamúsíkin og massívur titlasekvens.

Godfellows (youtube videóið efst) er dæmi um mynd þar sem fyrsti sögusekvensinn kemur á undan titli myndarinnar. Það má eiginlega segja að í því stílbragði felist ákveðinn “70s fílingur” (sagan gerist enda á 8. áratugnum). Þetta er stuttur sekvens, óvænt atvik á þjóðvegi, sem gegnir þeim tilgangi að kynna aðalpersónuna til sögunnar og greina frá því hvað hún er að fást við í lífinu. En í heild sinni er Goodfellows titlasekvensinn afar stílhreinn enda engir lúðulakar að verki heldur þau Saul og Elaine Bass. Saul Bass er sennilega frægasti titlasekvensahönnuður fyrr og síðar.

Síðan eru það titlasekvensar sem leiða áhorfendur hægt og bítandi inn í veröld sögunnar, t.d. eins og í Innerspace og Gattaca. Í báðum tilfellum er byrjað á abstrakt formum en skjótt verður ljóst að þetta eru súper-nærmyndir af einhverjum torkennilegum hlutum; undir lokin er svo víkkað hratt út úr þessari míkró-veröld og áhorfandinn kynnist aðalpersónunni þar sem hún er stödd í einhverjum ákveðnum aðstæðum, meira og minna dularfullum eða ókyrrum.

Ég hef ekki séð Innerspace (og veit varla um hvað myndin er) en handritið er á Drew’s Script-O-Rama og ég kíkti á upphafið. Fyrsta senan gerist í formlegu samkvæmi hjá sjóhernum. Í handritinu er aðalpersónan kynnt þannig til sögunnar að hún kemur inn um dyr, vel drukkin, og rekur sig um leið í þjón sem heldur á bakka með óhreinum matardiskum og allt fer í gólfið með tilheyrandi hamagangi. Í myndinni er þessu atriði hinsvegar sleppt (að virðist) enda er varla hægt að segja annað en að það sé fremur klisjukennt. Í myndinni er kynningin á aðalpersónunni mun brattari og ógnvænlegri og hefst í rauninni með því að fókuserað er á vandamálið sem hún á við að etja: vínglasið.

Stundum eru titlasekvensar samdir af handritshöfundi og eru þarafleiðandi í handritinu sjálfu. Þetta heyrir þó til algjörra undantekninga. Leikstjórar eru ekki opnir fyrir því að binda hendur sínar strax á upphafsreit því verk þróast í gegnum allan vinnsluferilinn. Titlasekvensar eru yfirleitt ekki samdir eða hannaðir fyrr en undirbúningur myndarinnar er vel á veg kominn og flestar mikilvægustu ákvarðanirnar um gerð hennar hafa verið teknar. Eða jafnvel ekki fyrr en eftir að tökum lýkur, þegar menn vita hvaða efni þeir eru með í höndunum.

Script Wizard, Pages og Montage

(Sjálfstætt framhald af þessari færslu hér). Handritsforsnið eru bersýnilega á hverju strái. Pésaeigendur sem nota Office geta fengið sér add-on sem heitir Script Wizard (kostar $69). Makkaeigendur sem nota ritvinnsluforritið Pages (partur af iWorks) eru með ókeypis handritsforsnið innbyggt.

Af “alvöru” handritsforritum er það að segja að vinur minn einn sem er gjörkunnugur málum fullyrðir að Montage (nýlegt, fyrir Makka einvörðungu) sé miklu traustara en bæði MM Screenwriter og Final Draft, enda nútímalegri smíði. Og að það sé greiður samgangur milli Montage og tökuáætlanaforrita, s.s. þetta er ekki bara eitthvert “stand alone” fyrirbæri.

Dassin (og byssubófarnir)

Bandaríski leikstjórinn Jules Dassin lést í Grikklandi á mánudaginn var, 96 ára að aldri. Ferill hans var harla óvenjulegur. Hann byrjaði í Hollywood og vakti fyrst athygli með töff noir myndum sem nutu mikilla vinsælda. Varð svo eiginlega landflótta eftir að hann var svartlistaður fyrir kommúnískar eða óamerískar skoðanir. En tókst að taka upp þráðinn að nýju í Evrópu, merkilegt nokk, og gerði myndir sem einkennast af “American pace and European style”, eins og Film Guardian kemst að orði.

Yfirleitt liggur traffíkin í hina áttina, evrópskir leikstjórar eru fengnir til BNA til að ljá þarlendum kvikmyndum smá European style.

En út í aðeins aðra sálma.

Þegar ég horfði á Rififi stikluna rifjaðist upp fyrir mér hvað hann er alltaf skondinn þessi skotstíll í gömlum bíómyndum. Og þá er ég að tala um vopn. Karlarnir halda á byssunni í mittishæð og ota henni alltaf snöggt fram um leið og þeir taka í gikkinn –  rétt eins og þeir séu að hrista kúluna fram úr hlaupinu. Ætla mætti að byssuhöndin ætti að kippast til baka (undan högginu) um leið og skotið ríður af en því er ekki að heilsa. Þarna eru klárlega einhver önnur og athyglisverðari eðlislögmál að verki en maður á að venjast úr grámyglu hversdagslífsins.

Hér áður fyrr urðu byssumenn því að vera í settlegri miðmynd — þ.e.a.s. ef bæði andlitið og vopnið áttu að sjást í einu.

En skotstíllinn hefur breyst, byssumenn í kvikmyndum eru fyrir lifandis löngu farnir að taka með báðum höndum um byssuskeftið og lyfta vopninu upp í augnhæð með báða handleggi beina og stífa. Sem gefur kost á nærmynd þar sem eiginlega ekkert sést nema andlitið, höndin og vopnið. Með auga skotmannsins og auga vopnsins, þ.e. opi byssuhlaupsins, stillt upp hlið við hlið.

Kvikmyndir kalla hástöfum á raunsæi og áhorfendur nú á dögum vita fullvel hvernig menn bera sig að þegar þeir skjóta úr byssu. Þeir hafa margoft séð raunverulega byssumenn að verki (t.d. löggur) í fréttum og heimildamyndum í sjónvarpinu. Þannig að það þýðir ekkert að bjóða þeim upp á bófa sem halda á byssunni eins og kokteilglasi og eru með hina höndina á kafi í frakkavasanum.

En raunsæi spraunsæi. Raunsæi snýst ekki um annað en bera eitthvað á borð sem virkar trúverðugt.

Þó að skotmenn hvíta tjaldsins hafi loksins lært hvernig eigi að bera sig fagmannlega að er flest sem viðkemur byssum í kvikmyndum tómt blöff. Það er t.d. segin saga að þegar menn koma að læstri hurð þá tekst þeim að mola lásinn með því að skjóta á hann og málið er dautt, dyrnar opnast af sjálfu sér. Þetta er ekki hægt að leika eftir í raunveruleikanum. Ekki nema menn séu hreinlega með fallbyssu og blasti lásnum út í hafsauga ásamt stórum parti af hurð og karmi.