Dómsmálaráðherra sest í stól sjónvarpsgagnrýnanda

“Hlutafélagavæðing RÚV hafði ekki að markmiði að auðvelda RÚV að kaupa starfsmenn annarra stöðva og veita þeim ríkisskjól. Væri ekki best að selja batteríið allt (fyrir utan gömlu gufuna), svo að snillingarnir gætu keppt við Baugsmiðlana á jafnréttisgrundvelli, án þess að fá nefskatt?”

Þessi bloggfærsla Björns Bjarnasonar hefur vakið talsverða athygli í bloggheimum og víðar, ekki síst vegna þess að hann hefur harðneitað að útskýra frekar hvað hann á við eða hvert tilefnið var. Þarna er á ferðinni allhörð gagnrýni á Pál Magnússon (og Þórhall Gunnarsson væntanlega) svo það er kannski ekki undarlegt þótt Björn hafi ákveðið að þegja sem fastast og láta ekki teyma sig út í neinskonar umræðu.

Svo komu viðbrögðin og viðbrögðin voru á þá lund að menn tóku retoríska spurningu Björns eins og um raunverulega spurningu væri að ræða. DÓMSMÁLARÁÐHERRA VILL SELJA RÚV fullyrti Fréttablaðið í fyrirsögn í gær og hver stjórnmálamaðurinn á fætur öðrum hefur tjáð sig um málið, þ.e.a.s. hvort þeim finnist að það eigi að selja RÚV eður ei.

En þetta er fráleitt pointið. Pointið í ummælum Björns er eitthvað á þessa leið: Ef ríkissjónvarpsstöð hendir sér út í samkeppni við einkareknar stöðvar — og alfarið á forsendum einkarekinna stöðva (þ.e. á kommersíal forsendum) — þá er í rauninni ekkert sem réttlætir það að halda úti ríkissjónvarpi. Þessu sjónarmiði er ég innilega sammála.

Jón Kaldal heldur því fram að kaupin á Silfri Egils hafi verið kornið sem fyllti mælinn hjá ráðherra (hvaðan svo sem hann hefur það). Hann setur líka spurningamerki við þá ráðstöfun RÚV að kaupa sýningarréttinn á Evrópukeppninni í knattspyrnu fyrir um 100 miljónir og yfirbjóða þannig 2 einkastöðvar. “Til hvers er Ríkisútvarpið að eyða háum fjárhæðum af takmörkuðu ráðstöfunarfé í efni sem átti að sýna annars staðar í opinni dagskrá?” spyr Jón. “Hefði ekki verið nær að verja fénu í framleiðslu á nýju innlendu efni?”

Ég tek undir það með Jóni að umræða um RÚV og hlutverk þess er af hinu góða og í rauninni alveg bráðnauðsynleg. Hitt er svo annað mál að það er fullsnemmt að gagnrýna Pál Magnússon — finnst mér — það á meira og minna eftir að koma í ljós hvað verður úr þessu Sjónvarpi undir hans stjórn.

Sjónvarpið á siglingu

Síðasti fyrirlesturinn í fyrirlestraröð ÍKSA að sinni var haldinn í dag. Góð mæting var hjá kvikmyndagerðarmönnum enda ræðumaður Þórhallur Gunnarsson dagskrárstjóri og umræðuefnið stefna Sjónvarpsins hvað varðar leikið efni og heimildamyndir.

Mér heyrðist á öllu að Þórhallur vilji leggja áherslu á þáttaraðir sem ég held að sé mjög viturlegt — Sjónvarpið hefur gert alltof mikið af því í gegnum tíðina að sýna stakar leiknar myndir, oft það stuttar að þær hreinlega hverfa í flóði útsends efnis og fara framhjá áhorfendum. Það hefur alltof mikið verið framleitt af leiknu efni sem hefur svo litla vikt að gagnrýnendum finnst ekki taka því að fjalla um það.

Annars get ég ekki sagt að neitt sem Þórhallur sagði hafi komið mér á óvart — nema þá kannski það að hann hyggst setja eitthvað fjármagn í handritsskrif þannig að Sjónvarpið taki virkari þátt í þróun verkefna og komi fyrr að þeim. Þetta eru nýmæli. Sjónvarpið hefur lengi verið fast í því farinu að bíða og sjá til — framleiðendur standa undir kostnaðinum við handritsskrif og þróun verkefna og þeir atast í að fjármagna framleiðsluna að verulegu leyti, innanlands og utan, og aðeins að þessu loknu ákveður Sjónvarpið að slá til. Kannski. Ef vel stendur á. Ef það eru hvorki Ólympíuleikar né EM. Þetta er náttúrlega fyrirkomulag sem gengur ekki upp.

Fyrir örfáum árum fékk grátkór kvikmyndagerðarmanna því framgengt að stofnaður var sjónvarpssjóður innan Kvikmyndamiðstöðvar, gagngert í þeim tilgangi að styrkja gerð leikins sjónvarpsefnis. Framlög ríkisins í þann sjóð eru að vísu ekki há, a.m.k. ekki enn sem komið er, þetta 20 miljónir á ári. En það er auðvitað fáránlegt — þegar maður fer að hugsa út í það — að ríkið skuli setja á stofn svona sjóð þegar engin sjónvarpsstöðvanna í landinu hefur það á stefnuskrá sinni að sýna íslensk dramatísk verk, ekki einu sinni RÚV. Það segir t.d. ekkert um það í lögum um RÚV — og hefur aldrei gert — að stofnuninni beri skylda til þess að bjóða áhorfendum upp á innlent dramatískt efni (sem ég held að hljóti að vera einsdæmi meðal ríkisrekinna stöðva í heiminum).

Þessvegna markar þjónustusamningurinn milli menntamálaráðuneytisins og RÚV  frá því í apríl s.l. söguleg tímamót: þetta er í fyrsta sinn í 40 ára sögu Sjónvarps að stjórnvöld setja létta pressu á RÚV að sinna dramatísku sjónvarpsefni. Þetta er gert með því að skylda stofnunina til þess að eyrnamerkja ákveðna fjárhæð árlega til kaupa eða meðframleiðslu á íslensku leiknu sjónvarpsefni og kvikmyndum.

Með einu pennastriki skapaði Þorgerður Katrín ákveðna eftirspurn eftir efni — og eftirspurn er auðvitað grunnforsendan fyrir því að innlendur sjónvarpsiðnaður geti þrifist. Um leið skapast aðstæður fyrir samkeppni milli sjálfstæðra framleiðenda. Sem er hið besta mál.

Þórhallur er að vinna samkvæmt þessum þjónustusamningi og hann lýsti því yfir í dag að hann sé mjög ánægður með það að til hans séu gerðar skýrar kröfur. En ég held að allir fundarmenn hafi gert sér grein fyrir því að hans bíður erfitt verk, m.a. vegna þess að fjárhæðirnar sem eru í spilinu eru ekki háar. Stefnan er að fara út í framleiðslu dýrari kjörtímaefnis en um leið á að auka magn innlends efnis á kjörtíma. Það skilur enginn fyllilega hvernig þetta á að ganga upp en den tid den sorg. Einhversstaðar verður að byrja. En Þórhallur var hinn brattasti og það var líka tiltölulega létt yfir kvikmyndagerðarmönnum í lok fundar.

Um kvikmyndanám á háskólastigi, framhald

Ásgrímur Sverrisson sendi mér slóð á skýrslu nefndar um kvikmyndanám við Listaháskólann sem ég fjallaði um í síðustu færslu. Kemur þá í ljós að ég hafði ekki farið allskostar með rétt mál. Skýrsluhöfundar eru þrír: Hilmar Oddsson, Sveinbjörn I. Baldvinsson og Guðni Elíasson (en en ekki Hjálmar H. Ragnarsson). Í öðru lagi gera þeir að tillögu sinni að mennta kvikmyndaleikstjóra, handritshöfunda og framleiðendur með höfuðáherslu á samstarf þessara aðila. Skýrsla þessi er vel unnin og býsna fróðleg (þó að ég ætli ekki að fara nánar út í þá sálma) og greinilega mikil hugmyndavinna að baki.

Þegar þessi skýrsla kom út skrifaði Sigurjón Baldur Hafsteinsson mannfræðingur grein á logs.is þar sem hann gagnrýndi hana meðal annars fyrir það að minnast ekki einu aukateknu orði á kvikmyndaskóla þann sem starfandi er í landinu: Kvikmyndaskóla Íslands (KÍ). Þetta kom við kaunin á Sigurjóni vegna þess að hann starfaði við KÍ um hríð — gott ef ekki sem skólastjóri. Ég hef kennt handritsgerð við þennan sama skóla af og til í mörg ár og kynnst mörgum nemendum í gegnum tíðina svo þaðan kemur minn áhugi á menntamálum kvikmyndagerðarmanna.

Kvikmyndaskóli Íslands var í tíu ár starfræktur sem nokkurskonar tómstundaskóli þar sem boðið var upp á námskeið í ýmsum þáttum kvikmyndagerðar. En svo hlaut hann viðurkenningu Menntamálaráðuneytisins, námið varð styrkhæft og nú starfar hann sem 2ja ára kvikmyndaskóli. Það má eiginlega segja að þetta sé einhverskonar iðn- eða verkmenntaskóli; stúdentsprófs er ekki krafist en umsækjendur þurfa að hafa lokið einhverjum tilteknum fjölda eininga í framhaldsskóla.

Kvikmyndaskólanum hefur þó ekki fyllilega tekist að kasta af sér tómstundaskólahaminum, námsskráin þarfnast endurskoðunar að mínu mati og allt námsferlið endurskipulagningar í rauninni.

En ég er þeirrar skoðunar að kvikmyndanámi á Íslandi sé betur fyrirkomið í slíkum vel tækjavæddum sérskóla — þar sem boðið er upp á fremur praktískt nám í öllum grunnþáttum: leikstjórn, framleiðslu, handritsgerð, kvikmyndatöku/lýsingu, hjóðupptöku og -eftirvinnslu og klippingu) — en að það það verði komið á fót námi í kvikmyndagerð á háskólastigi. Handritsgerð til dæmis (sem allir eru sammála um að sé langveikasti hlekkurinn í íslenskri kvikmyndagerð) á miklu frekar heima í slíkum skóla — þar sem er raunveruleg eftirspurn eftir handritum að skólamyndum — heldur en í Listaháskólanum eða Háskóla Íslands.

Svo vill til að bestu kvikmyndaskólarnir í heiminum eru sérskólar — ekki kvikmyndadeildir í háskólum. Það er að vísu umdeilanlegt hvað er “góður kvikmyndaskóli” og viðbúið að menn hafi mismunandi skoðanir á því. En ein skilgreiningin er þessi: Í fyrsta lagi: skólinn er áberandi á alþjóðlegum vettvangi, þ.e.a.s. myndir nemenda sjást reglulega á alþjóðlegum kvikmyndahátíðum og vinna til verðlauna og viðurkenninga (og þá er auðvitað átt við stuttmynda- og skólamyndahátíðir); í öðru lagi: hátt hlutfall nemenda fær vinnu í kvikmynda- og sjónvarpiðnaðinum að námi loknu. Ef þessi viðmið eru notuð þá eru allir toppskólarnir sérskólar (og margir býsna gamlir) meðal annars Danski kvikmyndaskólinn, Sam Spiegel kvikmynda- og sjónvarpsskólinn í Jerúsalem, National Film & TV School í Bretlandi og kvikmyndaskólinn í Lódz í Póllandi.

En sérskólar eru ekki beint í tísku. Listaháskólinn varð til dæmis til þegar mörgum sérskólum var sópað saman undir eitt þak og námið hysjað upp á háskólastig. Þessi óstöðvandi akademisering allra skapaðra hluta á sér eflaust margar orsakir. Til dæmis nauðsyn samræmingar yfir landamæri — s.s. að skólar hér séu eins uppbyggðir og skólar annarsstaðar. Það er örugglega betra veganesti fyrir myndlistamann, segjum, að vera með BA frá Iceland Academy of the Arts heldur en prófskírteini frá einhverjum útboruskóla sem heitir Myndlista- og handíðaskóli Íslands. Akademisering er því ákveðin tegund af “branding”. En henni fylgir ekki tóm gleði og hamingja. Það er til að mynda mjög óheppilegt að eini leiklistarskólinn á þessu landi skuli vera á háskólastigi og að nemendur séu komnir á þrítugsaldur þegar þeir hefja nám.

En prófgráður skipta engu máli í kvikmyndagerð — ekki nema menn vilji halda áfram á hinni akademísku braut og verða sér úti um MA-gráðu til þess að geta kennt kvikmyndagerð í skólakerfinu. Þær opna í rauninni ekki neinar dyr í iðnaðinum. Þeir kvikmyndaleikstjórar íslenskir sem hafa verið hvað atkvæðamestir hin síðari ár — Baltasar Kormákur, Friðrik Þór Friðriksson, Robert Douglas, Ragnar Bragason og Ólafur Jóhannesson (heimildamyndagerðarmaður) — hafa engir gengið í kvikmyndaskóla. Sömu sögu er að segja um framleiðendur (á Íslandi er það í rauninni reglan, fremur en undantekningin, að leikstjórinn og framleiðandinn sé einn og sami maðurinn). Það er í rauninni ekkert sem kallar á það að nám í kvikmyndagerð hér á landi sé þrykkt í akademískt mót og sett á háskólastig.

Mér hefur verið sagt að 3000 manns starfi í íslenskum kvikmynda- og sjónvarpsiðnaði en ég sel það ekki dýrar en ég keypti. Þessi atvinnuvegur byggist á auglýsingagerð, bæði fyrir innlenda aðila og erlenda, vinnu við erlendar myndi, bæði stórar og smáar, sem eru teknar upp hér á landi, gerð kynningar- og fræðslumynda fyrir fyrirtæki og stofnanir og framleiðsla heimildamynda og sjónvarpsþátta. Það er býsna mikil starfsemi í gangi — ef svo væri ekki væri ekki til nein tæki og búnaður í landinu, né heldur fagþekking. Ofan á þetta bætast svo bíómyndirnar — sem eru mikið áhættuspil.

Innlendur kvikmyndaskóli getur menntað og þjálfað upp fólk fyrir mörg þessara starfa — og engin ástæða til að hann geri það ekki. Hann getur líka nýst öðrum sem góður undirbúningur, t.d. gert þeim kleift að gera myndir sem fleyta þeim inn í góða skóla erlendis.

Framsókn í menntamálum kvikmyndagerðarmanna

Þegar hann afi minn var ungur stefndi hann að því að fara til Kaupmannahafnar til að læra málvísindi. En fátækt og ýmsir óhagstæðir atburðir urðu til þess að hann komst ekki utan svo hann varð að velja: Annaðhvort gefa drauma sína um að mennta sig upp á bátinn eða gera sér Háskóla Íslands að góðu — en þar voru aðeins þrjár deildir: lögfræði, læknisfræði og guðfræði. Afa fannst læknisfræðin illskást af þessu þrennu svo hann innritaði sig í hana. Og varð síðan læknir.

Þetta takmarkaða námsúrval HÍ fyrstu árin endurspeglaði náttúrlega íslenskt þjóðfélag og hversu hrikalega frumstætt það var á þessum tíma. Það voru svo að segja engin störf í boði fyrir háskólamenntaða menn nema þessi sem stóðu á aldagömlum merg.

Hann afi kom semsagt ósjálfrátt upp í hugann þegar ég sá það á vefsíðu Framsóknarflokksins að landsfundurinn 2007 hafi ályktað að koma skuli á fót námi í kvikmyndagerð á háskólastigi. Er eitthvað vit í að koma á fót námi á háskólastigi þegar kvikmyndagerðin á landinu stendur á slíkum skelfilegum brauðfótum — bæði sem atvinnugrein og sem menningariðnaður?

Framsókn fær reyndar prik fyrir að setja fram konkret markmið (fremur en láta nægja eitthvert blaður um að ‘hlúa beri að íslenskri menningu’ eða eitthvað í þeim dúr). Og það er ekki eins og þessi hugmynd sé algjörlega úr lausu lofti gripin. Fyrir nokkrum árum var starfandi nefnd (sem í voru Hjálmar H. Ragnarsson, rektor Listaháskólans (LHÍ), Hilmar Oddsson, Sveinbjörn I. Baldvinsson og e.t.v. einhverjir fleiri) sem eindregið lagði til að stofnuð yrði kvikmyndadeild við LHÍ. Nefnd þessi skilaði af sér skýrslu um málið sem ég hef reyndar aldrei séð (og veit ekki hvar er að finna) en kjarninn í hugmyndinni kvað vera sá að mennta skyldi kvikmyndaleikstjóra og handritshöfunda.

Ég hef semsé aldrei séð nein rök fyrir því að koma á fót háskólanámi í kvikmyndagerð hér innanlands. En með einbeittum vilja tókst mér að láta mér detta nokkur atriði í hug:

1. Listaháskólinn er þegar til staðar. Hann starfar í mörgum deildum og það er eflaust lítið mál að bæta við einni smá-deild (ég tala nú ekki um ef það eru engin áform uppi um að kaupa tæki og búnað eða koma upp viðbótaraðstöðu).

2. Nokkur stöðugildi verða til. Sem þýðir að kvikmyndaleikstjórar og handritshöfundar sem eru með MA próf (eða eitthvað sambærilegt) og hafa orðið sér úti um kennsluréttindi eiga möguleika á því að komast í fast starf við kennslu.

3. Námslánin sem nemendur taka renna inn í íslenskt efnahagslíf fremur en inn í eitthvað annað efnahagslíf.

4. Útskrifaðir nemendur geta sem hægast haldið áfram í LHÍ og aflað sér kennsluréttinda til að geta kennt námskeið í kvikmyndagerð í efri bekkjum grunnskóla og í framhaldskólum.

Allt er þetta jákvætt í þeim skilningi að menntun hefur alltaf gildi í sjálfu sér. Og sú staðreynd að það eru ekki til nein störf úti í þjóðfélaginu fyrir útskrifaða nemendur — heldur í besta falli eitt og eitt verkefni — er í sjálfu sér ekki vandamál í nútíma þjóðfélagi (ég gæti t.d. vel trúað því að meira en helmingur háskólamenntaðs fólks á Íslandi starfi við eitthvað allt annað en það menntaði sig til). Svo ég hef engin áform um að mæta niður í Listaháskóla með gjallarhorn og mótmælaspjald þegar og ef þessi deild tekur til starfa.

Ég get hinsvegar ekki séð þörfina á að koma á fót háskólanámi í kvikmyndagerð hér innanlands (og enn síður háskólanámi í kvikmyndaleikstjórn og handritsgerð einvörðungu). Ég sé heldur ekki fyrir mér að þetta geti orðið góður skóli — eða eftirsóknarvert að stunda þar nám. En ef einhver veit eitthvað um þessar hugmyndir og fyrirætlanir sem ég veit ekki þá endilega látið vita í kommentakerfinu.