Titlasekvensar

Það hefur aldrei verið lagt mikið upp úr titlasekvensum í íslenskri kvikmyndagerð –finnst mér. Satt best að segja grunar mig að það sé býsna algengt að menn hugsi lítið út í slíkt fyrr en tökum er lokið og bæði fjármagn og skapandi orka í lágmarki. Annars ætla ég að fullyrða sem minnst — ég á í stökustu erfiðleikum með að muna einn einasta íslenskan titlasekvens. Nema þá kannski í sjónvarpi.

Art of the Title Sequence heitir nýleg vefsíða með u.þ.b. 50 titlasekvensum, nær öllum úr bandarískum kvikmyndum þó. Skemmtileg síða og svo er að sjá að nýjum sekvensum sé reglulega bætt við. Maður þarf að vísu hraðari tengingu en þau 8 MB sem ég er með til að horfa á sumt af þessu efni.

Í BNA og víðar er það mjög algengt að sérstök fyrirtæki sjái alfarið um gerð titlasekvensa, bæði hugmyndavinnu og alla framkvæmd. Fyrst og fremst er hugsað til þess að þeir gefi skýrt til kynna hvernig mynd er á ferðinni, þ.e.a.s. hvaða genre, ef þetta er hasarmynd er titlasekvensinn hratt klipptur og æsilegur, ef þetta er gamanmynd á hann að endurspegla það og þar fram eftir götunum.

Oft og tíðum standa flottir og vel hannaðir/kvikaðir titlasekvensar líkt og sjálfstætt — tengjast myndinni ekki ýkja mikið. Og eru þarafleiðandi ekki minnisstæðir. Ef maður sæi þá aftur eftir einhverjar vikur eða mánuði, en án textans, ætti maður í stökustu erfiðleikum með að átta sig á úr hvaða myndum þeir eru. Taxi Driver og Reservoir Dogs eru hinsvegar dæmi um myndir sem hafa mjög minnisstæða titlasekvensa vegna þess að þeir gefa sterka tilfinningu fyrir andrúmslofti söguheimsins. Þetta eru hvorttveggja ‘indie’ myndir, ódýrar í framleiðslu og persónulegt handbragð leikstjóranna leynir sér ekki.

Titlasekvensinn fyrir Panic Room er líka minnisstæður og lyftir þeirri fremur slöku mynd talsvert upp. Hann er óvenjulegur vegna þess að það er farið út í það að skapa dramatíska andstæðu við myndina sjálfa: Víð og hæg myndsskeið undirstrika hæð og massa stórhýsanna í New York, dagurinn er bjartur og loftið kristaltært og borgin hefur aldrei virst hreinni; myndin sjálf fjallar hinsvegar um konu sem lengst af neyðist til að kúldrast í smá boru einhverri á stóru heimili sínu í New York, eins og rotta í gildru.

Delicatessen-sekvensinn er mér minnistæður enda smellinn. Þetta er eitt langt myndskeið og hugmyndin er sáraeinföld og margnotuð bæði fyrr og síðar: Tökuvélin fer eins og hnusandi um borð og bekki í herbergi yfirfullu af dóti og tekur fyrir einn merkisgripinn á fætur öðrum. Þetta er einn af þessum sekvensum sem er slíkt konfekt fyrir augað að áhorfandanum finnst hann ekki geta litið af tjaldinu eitt andartak.

Á öndverðum 8. áratugnum komst í tísku að vinda sér beint í söguna svo að segja formálalaust. Upphafskreditarnir voru svo látnir detta inn, einn af öðrum, allan fyrsta sögusekvensinn, gjarnan einhversstaðar úti í horni rammans. Rétt eins og menn væru að reyna að láta sem minnst fyrir þeim fara.

Þessi tíska reið yfir fyrir áhrif frá sjónvarpi; sjónvarpsstöðvarnar bandarísku voru síhræddar um að áhorfendum leiddist titlasekvensar, yrðu óþolinmóðir og skiptu yfir á aðra stöð svo þær reyndu að gera sem minnst úr þeim. En áhorfendur hafa auðvitað alltaf haft smekk fyrir titlasekvensum. Nú á dögum er það mjög algengt að sjónvarpsþættir byrji á “kitli” (teaser), u.þ.b. 2 mínútna sekvens sem gefur lokkandi fyrirheit um efni þáttarins — svona til að skapa væntingar hjá áhorfendum — en strax í kjölfarið kemur svo þemamúsíkin og massívur titlasekvens.

Godfellows (youtube videóið efst) er dæmi um mynd þar sem fyrsti sögusekvensinn kemur á undan titli myndarinnar. Það má eiginlega segja að í því stílbragði felist ákveðinn “70s fílingur” (sagan gerist enda á 8. áratugnum). Þetta er stuttur sekvens, óvænt atvik á þjóðvegi, sem gegnir þeim tilgangi að kynna aðalpersónuna til sögunnar og greina frá því hvað hún er að fást við í lífinu. En í heild sinni er Goodfellows titlasekvensinn afar stílhreinn enda engir lúðulakar að verki heldur þau Saul og Elaine Bass. Saul Bass er sennilega frægasti titlasekvensahönnuður fyrr og síðar.

Síðan eru það titlasekvensar sem leiða áhorfendur hægt og bítandi inn í veröld sögunnar, t.d. eins og í Innerspace og Gattaca. Í báðum tilfellum er byrjað á abstrakt formum en skjótt verður ljóst að þetta eru súper-nærmyndir af einhverjum torkennilegum hlutum; undir lokin er svo víkkað hratt út úr þessari míkró-veröld og áhorfandinn kynnist aðalpersónunni þar sem hún er stödd í einhverjum ákveðnum aðstæðum, meira og minna dularfullum eða ókyrrum.

Ég hef ekki séð Innerspace (og veit varla um hvað myndin er) en handritið er á Drew’s Script-O-Rama og ég kíkti á upphafið. Fyrsta senan gerist í formlegu samkvæmi hjá sjóhernum. Í handritinu er aðalpersónan kynnt þannig til sögunnar að hún kemur inn um dyr, vel drukkin, og rekur sig um leið í þjón sem heldur á bakka með óhreinum matardiskum og allt fer í gólfið með tilheyrandi hamagangi. Í myndinni er þessu atriði hinsvegar sleppt (að virðist) enda er varla hægt að segja annað en að það sé fremur klisjukennt. Í myndinni er kynningin á aðalpersónunni mun brattari og ógnvænlegri og hefst í rauninni með því að fókuserað er á vandamálið sem hún á við að etja: vínglasið.

Stundum eru titlasekvensar samdir af handritshöfundi og eru þarafleiðandi í handritinu sjálfu. Þetta heyrir þó til algjörra undantekninga. Leikstjórar eru ekki opnir fyrir því að binda hendur sínar strax á upphafsreit því verk þróast í gegnum allan vinnsluferilinn. Titlasekvensar eru yfirleitt ekki samdir eða hannaðir fyrr en undirbúningur myndarinnar er vel á veg kominn og flestar mikilvægustu ákvarðanirnar um gerð hennar hafa verið teknar. Eða jafnvel ekki fyrr en eftir að tökum lýkur, þegar menn vita hvaða efni þeir eru með í höndunum.

Mér er orða vant

Á vefsíðu Kvikmyndamiðstöðvar er ýmsan fróðleik að finna, m.a. það að fyrsta “Product Placement and Location” hátíðin verður haldin á Ítalíu í júní n.k.

Af upplýsingatextanum sem fylgir er að skilja að hátíðin hafi verið sett á laggirnar í kjölfar lagabreytinga á Ítalíu (væntanlega var “product placement” ólöglegt þar, eða einhverjum takmörkunum háð, en ekki lengur). Og áfram segir í upplýsingatextanum (í illþýðanlegu corporate-speaki): “Þessi markaður vex um sem svarar 27% á ári og auglýsingastofur eru nú að skipuleggja starfsemi sína þannig að þær geti tekist á við það sem kallast ‘vörumerkja afþreying’, og er þá verið að vísa í aðstæður þar sem vörumerkið gegnir aðalhlutverki í handritinu (‘ …in which the brand becomes the script protagonist’)”.

Mér finnst það fullmikil bjartsýni af auglýsingastofum (eða einhverjum) að halda að vörumerki geti beinlínis verið í aðalhlutverki í handritum. “Product placement” gerir að vísu mikinn usla í raunveruleikaþáttum og meira og minna stjórnar framvindu sögunnar en ég sé ekki fyrir mér að neitt sambærilegt gerist með leikið efni, hér eða annarsstaðar. En burtséð frá þeirri pælingu og yfir í meira aðkallandi mál:

Hvernig á eiginlega að þýða “product placement” á íslensku?

Á enskunni er komið beint að kjarna málsins: staðsetningu. Auðvitað verður James Bond sjálfur að halda á Heineken-bauknum, það er miklu tilkomuminna að sjá einhverja statista ráfa um í bakgrunni með Heineken í hönd.

Það veður allt í p.p. í íslenskum kvikmyndum og leiknu sjónvarpsefni (þó að staðreyndin sé auðvitað sú að áhorfendur geta aldrei verið vissir um hvað er p.p. og hvað ekki) og þessvegna er það alveg voðalega pirrandi að það skuli ekki vera til orð yfir þetta. Það er ekki mikið gagn í útvarps- og kvikmyndalögunum, frómt frá sagt. Í 16. grein Útvarpslaganna segir bara:

Duldar auglýsingar eru bannaðar [...]

Hér kemur fyrir safnheitið “duldar auglýsingar” og það má vel vera að “product placement” falli undir það. En ég er samt ekki viss. Þegar maður fer að hugsa út í það þá eru þessi tvö orð — dulin auglýsing — eiginlega andstæður og alveg ósamrýmanleg. Hvaða fáviti færi að ausa fé í auglýsingar sem öllum dyljast? Mín tilgáta er því sú að löggjafinn sé hér að banna auglýsingar sem áhorfendur verða ekki varir við, til dæmis kókauglýsingar sem er flassað í 1/25 úr sekúndu og eiga að bora sig inn í undirmeðvitund áhorfenda. Því allur er varinn góður. Ekki viljum við verða fyrir barðinu á skyndilegum og óútskýrðum kókþorsta.

Enda væri það alveg fráleitt að banna “product placement”. Og gott ef ekki gróf aðför að höfundum og tjáningafrelsinu. Þegar Dómínóspizzukassarnir liggja eins og hráviði um alla íbúð hjá aðalpersónunni og í aftursætinu á Toyota pikköppnum hans þá er það vitaskuld hluti af persónusköpuninni. Fólk er fattlaust ef það skilur það ekki.

Hvernig væri að spyrja áhorfendur hvað þeim finnst?

Horfði á síðasta þáttinn af maraþonkrimmanum Forbrydelsen. Fléttan er í meira lagi barrokkleg eins og við er að búast af framhaldsþáttum í 20 hlutum. En ég náði nú samt að botna þokkalega í henni og kalla það gott því ég sá ekki nema helminginn af þáttunum eða tæplega það.

Fyrir örfáum árum kom hingað aðalframleiðandi Danska ríkissjónvarpsins (DR), Svend Clausen, og hélt fyrirlestra. Svend þessi er aðalhugmyndasmiður dönsku nýsköpunarinnar — það er varla hægt að kalla það annað en það — og maðurinn á bak við fjölda þáttaraða sem nutu mikilla vinsælda í heimalandinu og víðar, t.d. Taxa, Rejseholdet, Króníkuna og Örninn.

Margt skondið kom upp úr kafinu á þessum fyrirlestrum. Meðal annars sagði hann að þegar framleiðsla á nýrri þáttaröð stæði fyrir dyrum hjá DR þá hafi hann það fyrir sið að láta viðkomandi framleiðanda (pródúsent) skrifa undir samning þess efnis að hann/hún 1) ábyrgist að fara ekki yfir kostnaðaráætlun og 2) ábyrgist að þættirnir fái minnst x í einkunn hjá áhorfendum. Auðvitað eru þetta ekki alvörusamningar heldur einhverskonar táknrænar undirskriftaathafnir sem eiga að þjappa mönnum saman um ákveðin meginmarkmið.

DR lætur sér nefnilega ekki nægja að mæla áhorfið heldur eru þátttakendur í könnunum beðnir um að gefa þáttum einkunn (á skalanum 0-10 að mig minnir). Langar leiknar þáttaraðir eru fokdýrar í framleiðslu og DR sættir sig þarafleiðandi aldrei við neitt minna en rokna áhorf — en menn sækjast líka stíft eftir að þær fái góða dóma hjá áhorfendum og setja sér ákveðin markmið í þeim efnum. Sama gildir vitaskuld um þætti sem eru með lítið áhorf af náttúrulegum orsökum — þ.e.a.s. þætti sem fjalla um einhver sértæk málefni sem fyrirfram er vitað að höfða ekki til hins breiða fjölda. Ef þáttur hefur ekki nema 10 eða 15% áhorf, segjum, þá skiptir auðvitað höfuðmáli hvaða dóm hann fær hjá þessum 10 eða 15 prósentum.

Mér skilst reyndar að svona einkunnagjafir hafi eitt sinn verið fastur liður í áhorfskönnunum hér á landi en að því hafi verið hætt fyrir u.þ.b. 15 árum. Á einhverjum tímapunkti ákváðu íslensku sjónvarpsstöðvarnar semsé að það skipti ekki máli hvað áhorfendum raunverulega finnst. Kannanir eru fyrst og fremst þjónusta við auglýsendur og auglýsendur hafa ekki áhuga á öðru en áhorfstölum, fjölda rassa í sætum.

Þetta er e.t.v. nógu gott fyrir einkareknar stöðvar. En varla RÚV. Ef það er meiningin að halda úti ríkissjónvarpsstöð af menningarástæðum (með allri þeirri forgjöf á markaði sem því fylgir) þá þarf að vera til staðar einhver ákveðin sýn á hlutina hjá því fyrirtæki, einhver menningarleg sérstaða. Ekki bara þindarlaus samkeppni við einkastöðvarnar um áhorfstölur.

Brot úr sjónvarpssögu Suður-Afríku

Sjónvarpsútsendingar hófust ekki í Suður-Afríku fyrr en um miðjan áttunda áratuginn — heilum 20 árum á eftir Íslandi. Sjónvarp krefst dreifikerfis og þareð hvíti minnihlutinn bjó svo dreift í landinu stóð það mjög lengi í mönnum að ráðast í þá heljarinnar framkvæmd að koma upp nauðsynlegu dreifikerfi.

Svo leið aðskilnaðarstefnan undir lok og þá fyrst varð sprenging í framleiðslu innlends efnis fyrir sjónvarp. Sápur eru mjög fyrirferðamiklar en nú eru menn að fikra sig út í — hvað annað –sakamálaþáttagerð.

Búturinn hérna fyrir ofan er úr Zero Tolerance sem er fyrsti suður-afríski krimminn. Ég veit það eitt um þennan þátt að árið 2000 fengu framleiðendurnir til sín tvo bandaríska handritshöfunda/framleiðendur til skrafs og ráðagerða um verklag og til að starta handritsvinnunni; Suður-Afríkumenn skrifuðu þó eigi að síður öll handritin og sáu alfarið um þáttagerðina. Þetta lítur nokkuð forvitnilega út, sann-Afrískur glæpur og allt. Ég væri alveg til í að horfa á þessa þáttaröð.

Celtx, Scripped og Zhura

Núorðið er hægt að verða sér úti um ýmisskonar ókeypis handritsforrit á netinu, þ.á.m. hin undarlega nefndu Celtx, Scripped og Zhura.

Celtx er ekki nema nokkurra ára gamalt og hefur fengið fína dóma og þegar fest sig í sessi. Það er upprunnið í Nýfundnalandi og stílað inn á ‘indie’ (les: ‘utan-Hollywood’) kvikmyndagerð. Menn hlaða því niður og geta t.d. valið um að vista handritin sín á harða disknum ellegar þá á læstu “geymslusvæði” á netinu. Þetta á m.a. að gagnast þeim sem skrifa handrit saman, sparar þeim vinnuna við að senda handrit sín á milli með tölvupósti. Og þeim náttúrlega sem vilja geyma handritin sín einhversstaðar þar sem þeir geta veitt öðrum (Celtx-notendum) aðgang að þeim.

Scripped og Zhura eru glæný af nálinni og sáralítil reynsla komin á þau. Þetta eru reyndar einhver ‘netlæg’ fyrirbæri, ekki forrit sem maður þarf að installera í tölvuna sína. Ég er ekki alveg viss um hvort það sé sniðugt. Skyldi vera hægt að importera slíkum ‘online’ handritum inn í Final Draft og Movie Magic Screenwriter? Veit einhver það? Ef það er ekki hægt þá ættu menn að láta Scripped og Zhura vera.

Final Draft (FD) og Movie Magic Screenwriter (MM) heita nefnilega handritsforritin sem eru allsráðandi í kvikmyndaiðnaðinum í dag, bæði austan hafs og vestan, og allir framleiðendur nota. Þetta eru líka dýrustu forritin á markaðinum — enda mikið til stíluð inn á framleiðsluferlið, gerð töku- og kostnaðaráætlana, skipulagningu o.þ.h., það sem gerist eftir að handritsskrifum er lokið.

En menn þurfa ekki að verða sér úti um flókin og dýr forrit til þess eins að spreyta sig á því að skrifa kvikmyndahandrit. Í rauninni nægir að útbúa sér Word forsnið, það dugar alveg ágætlega (og það sem meira er: Word forsnið eru stabíl eins og klettur en forrit tiktúrusöm — því flóknari sem handritsforrit eru þeim mun tiktúrusamari og pöddusæknari). Eða einfaldlega næla sér í eitthvað ókeypis af netinu.

En hvað svo sem höfundurinn notar við skriftirnar þarf á endanum að vera hægt að importera eða flytja handritið inn í FD eða MM. Það gæti nefnilega farið svo — þó að það séu auðvitað sáralitlar líkur á því, svona tölfræðilega séð — að honum takist að skrifa handrit sem er algjör hittari og framleiðendur slást um að fá að fjármagna og gera að bíómynd. En FD og MM (eða a.m.k. MM) eru opin fyrir innflutningi héðan og hvaðan svo yfirleitt á þetta að ganga nokkuð þrautalaust fyrir sig.

Viðbót 27. febrúar: Það ku vera lítið mál að exportera þessum handritum í txt formati inn í Final Draft og sjálfsag önnur handritsforrit líka.

Leiðrétting: Auglýsingahlé í leiknu efni leyfileg

Hjálmtýr Heiðdal fletti upp í útvarpslögunum (sjá komment hans hér) og upp úr dúrnum kemur að síðasta færsla mín er ekki sem nákvæmust.

Samkvæmt útvarpslögunum er heimilt að rjúfa einstaka dagskrárliði með auglýsingahléum “enda leiði það ekki til afbökunar á dagskrárefni eða verulegrar röskunar á samfelldum flutningi [...]”.

Samkvæmt lögunum er sumsé leyfilegt að setja auglýsingar inn í dagskrárliði sem eru með magasínyfirbragði, þ.e. samsettir úr tiltölulega sjálfstæðum köflum eða innslögum. Þetta á eiginlega við alla fasta vikulega sjónvarpsþáttagerð: íþróttaþætti, grínsketsaþætti, umræðuþætti (t.d. Silfur Egils), fréttatengda dægurmálaþætti á borð við Kastljós og Ísland í dag, blandaða skemmtiþætti, menningarþætti eins og Kiljan og 07/08 o.s.frv.

Þetta vissi ég en ég vissi ekki að það er líka leyfilegt að setja auglýsingahlé inn í þætti/myndir sem eru hugsaðar sem ein samfelld heild (t.d. bíómyndir, heimildamyndir og leikið sjónvarpsefni).

Eini munurinn á magasínþáttum og t.d. leiknum myndum hvað þetta varðar er sá að löggjafinn hefur sett reglur um það hversu mörg auglýsingahlé mega vera í leikna efninu og hversu langur tími verði að líða milli hléa. Fyrir það fyrsta, leiknar myndir/þættir verða að vera minnst 45 mínútur að lengd — ekki er heimilt að setja auglýsingar inn í styttri myndir en það. En reglurnar um það hversu langur tími verður að líða milli auglýsingahléa eru vægast sagt ruglingslegar (sjá 17. gr., liði b. og c. í kommenti Hjálmtýs).

Hvar voru kvikmyndagerðarmenn eiginlega þegar þessi lög voru samþykkt árið 2000?

En stjórnmálamenn hafa alltíend markað stefnuna hvort sem mönnum líkar betur eða ver:

1) Gamanþætti (sit-com) á borð við Kallakaffi á að sýna án auglýsingahléa enda eru slíkir þættir ekki nema í mesta lagi 30 mín. að lengd.
2) Hina svokölluðu klukkutímalanga dramaþætti (sem í reynd eru yfirleitt á bilinu 45 til 50 mín.) má sýna með einu auglýsingahléi.

Auglýsingarnar í Pressunni

Horfði á Pressuna á Stöð 2 í gær og hún lofar nokkuð góðu. En þátturinn ber þess merki á alla enda og kanta hversu pressan var mikil á upptökutímanum; mér skilst að menn hafi verið að taka upp átta til tólf mínútur á dag (s.s. mínútur í fullgerðri mynd) sem er svona tvisvar til þrisvar sinnum meira en eðlilegt getur talist.

Átta til tólf mínútur á dag er í fínu lagi ef um er að ræða einhverskonar sápu eða sit-com, sögur sem takmarkast við tvær eða þrjár leikmyndir í stúdíói þar sem hægt er að koma við ákveðnu færibandavinnulagi. En Pressan er mun flóknari en það frásagnarlega, hún er meira í ætt við Forbrydelsen en The Office.

Það gerði heldur ekki mikið fyrir þáttinn að skellt var inn stærðarinnar auglýsingartíma í miðjum klíðum. Síðast þegar ég vissi var þetta ólöglegt samkvæmt útvarpslögum. Einkastöðvarnar hafa reyndar alltaf verið að sniðganga þessar reglur um auglýsingatíma, enda ekkert eftirlit haft með því að þeim sé framfylgt.

Sem er auðvitað alveg ófært. Ef það er stefnan að rjúfa útsendingar á leiknu efni með auglýsingahléum þá þarf að gera ráð fyrir því við ritun handritsins, hjá því verður hreinlega ekki komist. Eitt auglýsingahlé í klukkutímalöngum þætti þýðir að verkið fellur í tvo hluta eða kafla. Tvö auglýsingahlé kalla á einhverskonar þriggja-kafla uppbyggingu, þrjú hlé á fjögurra-kafla uppbyggingu og svo framvegis.

Þetta er menningarpólitísk ákvörðun og í verkahring stjórnmálamanna að marka stefnuna í þessum efnum. Eigum við að vera í fylgd með hinum Norðurlöndunum eða eigum við að taka okkur bandarískt auglýsingasjónvarp til fyrirmyndar?

Innlendur kvikmynda- og sjónvarpsiðnaður á heimtingu á því að stefnan sé skýr hvað þetta varðar. Stefnuleysi gerir menn ekki frjálsa heldur þvælist það bara fyrir. Þegar framleiðslufyrirtækin í landinu sækja t.d. um handrits- eða þróunarstyrki til Kvikmyndamiðstöðvar verða þau að vera með öll grundvallaratriði á hreinu, t.d. hvort fyrirhuguð handrit eigi að smíða utan um svo og svo mörg auglýsingahlé. Ef við ætlum að vera með þannig sjónvarp þá gengur ekki að skella auglýsingum inn eftir á.

Fyrstu árin hjá Stöð 2 — séð frá sjónarhóli leikmynda- og tæknideilda

Þegar ég var að vinna sem leikmyndahönnuður á Stöð 2 endur fyrir löngu kynnist ég Gesti Gunnarssyni sem er víst alveg óhætt að kalla fjölfræðing. Aldrei fékk ég botn í það hvaða starfsheiti hann hafði eða hvar hann ynni í fyrirtækinu nákvæmlega; hans sérsvið var eiginlega að finna lausnir á hvers kyns tilfallandi vandamálum. Það var sama hvar borið var niður — praktísk eðlis- og efnafræði, tækni, mekaník, ljósmyndafræði, linsur eða hvað — aldrei kom maður að tómum kofunum hjá Gesti.

Nú er Gestur farinn að skrifa endurminningar sínar á blogginu, þ.á.m. um ár sín hjá Stöð 2. Hér eru nokkrir molar:

Stöð 2 III
“[...] þarna á kaffistofunni sat Marinó kl. 15.30 þann níunda október þegar John Wallis (erlendur sérfræðingur) kom til hans og sagði honum að fyrsta útsending yrði þá um kvöldið.”
Um fyrstu útsendinguna (hátíðarávarpið sem ekkert hljóð var á) og dagskrárefnið í blábyrjun. Kristján Jóhannsson óperusöngvari vígði upptökusalinn og einnig komu við sögu Sverrir Stormsker, Ari Garðar sem átti að kenna íslendingum að búa til mat og Bryndís Schram sem stjórnaði þættinum “Happ í hendi”.

Stöð 2 IV
“Páll Baldvin Baldvinsson var farinn að vinna við dagskrárgerðina, hann hafði átt leikhús sem lítið var eftir af annað en risastór svört tuska úr flaueli sem hægt var að breyta í fína leikmynd hvar sem var.”
Stöð 2 var ekki fyrr tekin til starfa en Alþinginskosning dynja yfir með tilheyrandi kosningasjónvarpi. Auk Páls Baldvins var Helgi Pé tekinn til starfa og stjórnaði hann spurningaþættinum “Meistarinn” sem var tekinn upp á Þjóðminjasafninu

Stöð 2 V
“Ef vantaði myndefni með fréttum voru þarna tveir snillingar, Ómar Stefánsson og Steingrímur Eyfjörð sem teiknuðu bara myndasögu.”
Meira um fyrstu mánuðina hjá Stöð 2. Þáttagerðin gekk ljómandi vel og um sumarið mætti Björn G. Björnsson að teikningar að leikmynd fyrir eitthvað sem kallað var “Heilsubælið”.

Heilsubælið
“Fyrir dularfulla duttlunga örlaganna lenti ég í því að smíða leikmynd fyrir Heilsubælið, sem er eitt merkilegasta framlag Íslendinga til leiklistar á tuttugustu öld. “
Leikmynd Björns G. Björnssonar rís í örsmáu fréttastúdíóinu og á sama tíma er Jón Óttar önnum kafinn við að selja frönskum auðkýfingum hlutabréf í Stöð 2.

Stöð 2 VI
“Morgunin eftir sagði ég upp þessu aukastarfi og var eini sviðsstjórinn sem gerði það. Allir hinir voru reknir.”
19:19 er hleypt af stokkunum og reynast útsendingar það erfiðar í vöfum að Gestur tekur að sér að vera sviðsstjóri á móti Eyþóri. Einnig: sjónvarpsbingó fer í loftið eftir danskri forskrift með þeim afleiðingum að símkerfi lýðveldisins hrynur.

Stöð 2 VII
“Á æfingunum kom í ljós að bolirnir vildu gangast inn í rassskoruna á stúlkunum þegar þær gengu fram pallinn og urðu hálf hallærislegar aftanfrá séð. Vandinn var leystur með gólfteppalímbandi [...]”
Sjónvarpsbingóið misheppnaðist og var jarðað í skyndingu. Næsta stórverkefni stöðvarinnar var að auglýsa nýopnað Hótel Ísland með því að vera með Fegurðarsamkeppni Íslands þaðan í beinni útsendingu.

Stöð VIII
“Einhver fékk þá hugmynd að skák væri upplögð sjónvarpsíþrótt og í framhaldi af því ákveðið að halda heimsbikarmót í skák hér á Íslandi”.
Um ólögmæta bjórdrykkju starfsmanna stöðvarinnar í Þórsmörk og áframhaldandi ævintýri í framleiðslu dagskrárefnis.

Stöð IX
“Nú var allt í voða, mótið átti byrja eftir tvo daga og allt í klessu. Hannes J. hringdi í Tölvumyndir og spurði þá hvort þeir kynnu á svona, jú þeir útbjuggu eitthvað sem virkaði og dæmið gekk upp.”
Enn er tæknin að stríða starfsmönnum Stöðvar 2. Ekki bætti úr skák að aðfengnir skáktölvusérfræðingar töluðu bara frönsku.

Stöð 2 X
“Jón Óttar var ekki af baki dottinn. Hann réð bara í vinnu yfirkennara BBC í sjónvarpsfræðum, sá heitir Brian Phillips og kenndi okkur í tvær vikur. Ég skráði mig í alla tímana og var það býsna fróðlegt.”
Kviðdómsþáttur Jóns Óttars á Hótel íslandi verður ekki langlífur; fréttamenn læsa að sér og fara í verkfall en Gestur fær óvænt tækifæri til að setjast aftur á skólabekk.

Stöð 2 XI
“Eitthvað var talað um að þetta væri allt of dýr rekstur, bankinn var eitthvað órólegur og sendi sinn fulltrúa inn, það var Jón Sigurðsson sem kom úr Miklagarði. Það eina sem breyttist var að Jón lét kaupa nýja tegund af klósettpappír, þennan gráa harða sem heitir KARIN. Valgerður hafði verið með mjúkan, bleikan, sá hét Kimberley Clark. Jón sagði að þetta sparaði 100 þúsund á mánuði.”
Hagræðingartímar fara nú í hönd.

Stöð 2 XII
“Jón fór vestur með tökulið en afraksturinn var rýr, hylkið var svo þungt að sjónvarpsstjórinn flaut lóðréttur í sjónum með fæturna upp í loftið. Jón var nýkominn úr brúðkaupsferð til Bahama eyja þar sem hann hafði lært að kafa.”
Um ódýrar lausnir í leikmyndagerð og áform Jóns Óttars um að gera neðansjávarmynd úr Breiðafirði.

Stöð 2 XIII
“Valgerður keypti sér íbúð á Laugarásvegi 1, íbúðin fékkst með afslætti því hún var gölluð, ef Vala fór í sturtu lak vatn niður á hæðina fyrir neðan en þar var áfengisverslun. Rauðvínið var geymt undir lekastaðnum og var stundum selt með afslætti ef það voru bleytublettir á miðunum.”
Um tilurð litatónsins “Völu bleikt”.

Stöð 2 XIV
“Til að auka tekjurnar var farið í markaðsátak sem átti að heita Stöðin á Staðnum. Jón Árna hannaði leikmynd sem hægt var að rúlla inn í ,, DAFinn”, svo keyrði Kiddi rót hringveginn og Jón Óttar á eftir í þyrlu eða bíl allt eftir því hvort var flóð eða fjara í tékkheftinu.”
A meðan þessari yfirferð sjónvarpsstjórans stendur er smiðaður nýr upptökusalur á Lynghálsnum og inn í hana vegleg leikmynd fyrir nýja leikna gamanþáttaröð.

Stöð 2 XV
“Nú fréttist að nýr banki væri í burðaliðnum, Íslandsbanki og Verslunarbankinn sem lánað hafði peninga í Stöðina yrði partur af þessum nýja. Til að Verslunarbankinn væri einhvers virði varð að setja tryggingar fyrir skuldum stöðvarinnar til að dæmið gengi upp varð þetta að vera klárt fyrir áramótin 89-90.”
Nýja gamanþáttaröðin stóð ekki undir væntingum en í staðinn er boðið upp á spurningaþáttinn “Kynin kljást” í umsjá þeirra Bryndísar Schram og Bessa Bjarnasonar.

Stöð 2 XVI
“Stofnendurnir hurfu, Þorvarður Elíasson skólastjóri Verslunarskólans varð sjónvarpsstjóri. Nokkrir af okkar mönnum fóru að vinna hjá Sýn sem hafði eftir pólitískum leiðum fengið úthlutað sjónvarpsrás sem ekki átti að vera til. Til að hindra samkeppni keypti Stöðin (sem hét nú Íslenska Útvarpsfélagið, eftir sameiningu við Bylgjuna) Sýn, komu þá mennirnir aftur heim en stoppuðu stutt minnir mig.”
Umbrota- og hagræðingatímar fara í hönd; enn á ný eru lögð drög að nýrri íslenskri framhaldsþáttaröð en þau áform renna næstum jafnskjótt út í sandinn. Gestur hættir hjá Stöðinni.

Dómsmálaráðherra sest í stól sjónvarpsgagnrýnanda

“Hlutafélagavæðing RÚV hafði ekki að markmiði að auðvelda RÚV að kaupa starfsmenn annarra stöðva og veita þeim ríkisskjól. Væri ekki best að selja batteríið allt (fyrir utan gömlu gufuna), svo að snillingarnir gætu keppt við Baugsmiðlana á jafnréttisgrundvelli, án þess að fá nefskatt?”

Þessi bloggfærsla Björns Bjarnasonar hefur vakið talsverða athygli í bloggheimum og víðar, ekki síst vegna þess að hann hefur harðneitað að útskýra frekar hvað hann á við eða hvert tilefnið var. Þarna er á ferðinni allhörð gagnrýni á Pál Magnússon (og Þórhall Gunnarsson væntanlega) svo það er kannski ekki undarlegt þótt Björn hafi ákveðið að þegja sem fastast og láta ekki teyma sig út í neinskonar umræðu.

Svo komu viðbrögðin og viðbrögðin voru á þá lund að menn tóku retoríska spurningu Björns eins og um raunverulega spurningu væri að ræða. DÓMSMÁLARÁÐHERRA VILL SELJA RÚV fullyrti Fréttablaðið í fyrirsögn í gær og hver stjórnmálamaðurinn á fætur öðrum hefur tjáð sig um málið, þ.e.a.s. hvort þeim finnist að það eigi að selja RÚV eður ei.

En þetta er fráleitt pointið. Pointið í ummælum Björns er eitthvað á þessa leið: Ef ríkissjónvarpsstöð hendir sér út í samkeppni við einkareknar stöðvar — og alfarið á forsendum einkarekinna stöðva (þ.e. á kommersíal forsendum) — þá er í rauninni ekkert sem réttlætir það að halda úti ríkissjónvarpi. Þessu sjónarmiði er ég innilega sammála.

Jón Kaldal heldur því fram að kaupin á Silfri Egils hafi verið kornið sem fyllti mælinn hjá ráðherra (hvaðan svo sem hann hefur það). Hann setur líka spurningamerki við þá ráðstöfun RÚV að kaupa sýningarréttinn á Evrópukeppninni í knattspyrnu fyrir um 100 miljónir og yfirbjóða þannig 2 einkastöðvar. “Til hvers er Ríkisútvarpið að eyða háum fjárhæðum af takmörkuðu ráðstöfunarfé í efni sem átti að sýna annars staðar í opinni dagskrá?” spyr Jón. “Hefði ekki verið nær að verja fénu í framleiðslu á nýju innlendu efni?”

Ég tek undir það með Jóni að umræða um RÚV og hlutverk þess er af hinu góða og í rauninni alveg bráðnauðsynleg. Hitt er svo annað mál að það er fullsnemmt að gagnrýna Pál Magnússon — finnst mér — það á meira og minna eftir að koma í ljós hvað verður úr þessu Sjónvarpi undir hans stjórn.

Fundað með Ameríkönum

Ég sá í Fréttablaðinu í morgun að Sjónvarpið, Skjár 1, Stöð 2, Pegasus, Saga Film og KMÍ ætla að standa sameiginlega að ráðstefnu um framleiðslu leikins sjónvarpsefnis eins og henni er háttað í Bandaríkjunum. Frábært framtak og hljómar forvitnilegt.

Það er viðtekin skoðun að kvikmyndir séu miðill leikstjóra og sjónvarp miðill handritshöfunda. Og sannleikskorn í því — sjónvarpsskjárinn var lengi framanaf lítill, grettinn og grár og leikið sjónvarpefni þurfti alfarið að byggjast upp á samtölum. Þá skapaðist þessi stofudramahefð sem enn lifir í þáttum á borð við Everybody Loves Raymond. En stærri og betri sjónvarpstæki, svo ekki sé talað um heimabíó, gefa möguleika á kvikmyndalegum frásagnarmáta og það virðist sem sífellt erfiðara sé að vekja og viðhalda áhuga áhorfenda á sjónvarpsþáttum sem eru lítið annað en myndskreytt útvarpsleikrit. Það hefur semsé verið að draga saman með kvikmyndum og sjónvarpi.

Í Bandaríkjunum er sjónvarp í rauninni miðill framleiðenda sem jafnframt eru handritshöfundar.

Framleiðendur, eða showrunners eins og það kallast þar vestra, eru oft og iðulega upphafsmenn (creator) þáttaraða. Þeir skrifa fyrstu 2 eða 3 þættina til að gefa tóninn og koma sögunni af stað en ráða síðan hóp handritshöfunda til þessa að halda skrifunum áfram — 5 til 6 manns ef um er að ræða “dramatíska” þáttaröð en allt að 15 manns eða fleiri fyrir gamanþáttaraðir. Byrjað er að skrifa handritin nokkrum mánuðum áður en tökur á þáttaröðinni hefjast og skriftum lýkur ekki fyrr en síðasti þátturinn fer í tökur. Handritshöfundarnir eiga sér sameiginlega vinnustofu með fundaborði og stórri tússtöflu í höfuðstöðvum framleiðslunnar, svonefnt Writers’ Room (höfundastofa?).

Showrunnerinn ber ábyrgð á framleiðslu þáttaraðarinnar, bæði í listrænu og fjárhagslegu tilliti: hann ræður leikstjóra, leikara og áhöfn, gerir kostnaðaráætlanir og á að sjá til þess að þær standist. Hann er líka yfirhöfundur/ritstjóri. Það er afar markvisst gengið til verks í höfundastofu; ritun handrits er skipt upp í fjóra eða fimm verkþætti og yfirleitt er unnið við tvö handrit í einu. Showrunnerinn hefur yfirumsjón með ritstörfunum, deilir út verkefnum og endurskrifar jafnvel handrit ef honum líkar þau ekki.

Ef upphafsmaður þáttaraðar er óreyndur maður — þ.e. hefur enga reynslu af framleiðslu — er fenginn annar showrunner. Hann gerist þá óbreyttur liðsmaður í höfundastofunni eða snýr sér að einhverju öðru verkefni.

Þetta showrunner fyrirkomulag hefur verið við lýði í Bandaríkjunum í 30 eða 40 ár og er mjög fast í sessi. En það er engin hefð fyrir þessu í Evrópu.

MediaXchange (ráðgjafarfyrirtækið sem sér um ráðstefnuna sem verður haldin hér í næsta mánuði) sérhæfir sig í að halda ráðstefnur og námskeið um framleiðsluferlið bandaríska og hafa allskyns milligöngu í sambandi við það. Þetta fyrirtæki hefur komið víða við í N-Evrópu á síðustu árum að undirlagi þarlendra framleiðslufyrirtækja og sjónvarpsstöðva. Danska Ríkissjónvarpið var einn af fyrstu kúnnum MediaXchange. Um miðbik 10. áratugarins sendi DR fríðan flokk manna til Bandaríkjanna, meðal annars til þess að fylgjast náið með framleiðsluferli læknadramasins ER. Afraksturinn var Taxa — +50 þátta röð. Eitthvað hljóta danir að hafa lært í LA sem kom þeim að gagni heimafyrir því að þeir hafa framleitt hverja langa leikna þáttaröðina á fætur annarri síðan þetta var og tekist alveg ótrúlega vel upp.

Menn líta til Bandaríkjanna af ýmsum ástæðum auðvitað. Hagkvæmni í framleiðslu. Fagmennska; evrópskir áhorfendur eru t.d. orðnir vanir ákveðinni tegund af fagmennsku í sambandi við frásagnartækni. Evrópskir framleiðendur og sjónvarpsstöðvar eru líka farnar að huga að því í sívaxandi mæli að gera lengri leiknar þáttaraðir en venja hefur verið til og það kallar í rauninni á að tekið sé upp einhverskonar Writers’ Room fyrirkomulag — hvernig svo sem menn vilja haga þeirri vinnu. Það er óhugsandi að einn handritshöfundur geti skrifað tólf 50 mín dramahandrit á einu ári, ár eftir ár, eða 24 25 mín. gamanþáttahandrit.