Stjórnmálamenn eru að fórna Laugaveginum fyrir slikk

Ég vaknaði með felmtri á miðvikudagsmorguninn þegar gjallarhorn tóku að gelta svo undir tók í steinveggjum bakhúsanna og hústökufólk hrópa slagorð í kór. Þetta gekk alveg þindarlaust en  á endanum tók við slíkt ærandi brauk og braml að ég hélt að það væri verið að rífa heilu bíslögin utan af Vatnsstígshúsinu og mölva þau í spað.

Eflaust er þetta forsmekkurinn að því sem koma skal. Laugavegssvæðið er hratt og örugglega að breytast í borgareyðiland og í öllum borgareyðilöndum er það viss passi að vopnaðar sérsveitir geri skyndiáhlaup inn á svæðið til að rútta burt óæskilegum elementum sem hafast við í rústum siðmenningar. Í þessu tilfelli beindust lögregluaðgerðir gegn fólki sem hafði gert sig heimakomið í húsi sem löngu er búið að yfirgefa og allir vita að eigandinn er markvisst að láta grotna niður.

Í útvarpinu í dag heyrði ég í einhverjum pótintáta frá borginni sem var að tala um Laugaveginn, alla fagaðilana sem þurfa að koma að skipulagsvinnu og hversu tímafrek hún er, meðal annars vegna þess að það eru svo margir hagsmunaaðilar sem þarf að taka tillit til. Þetta skýrir eiginlega allt. Fulltrúar okkar í borginni (sama hvar í flokki þeir standa) hafa enga persónulega sýn þegar kemur að málefnum Laugavegarins. Í staðinn hlusta þeir á hagsmunaaðila og leitast við að bræða saman mörg ólík viðhorf, sennilega í því augnamiði að kaupa sér gott veður hjá sem flestum. Það eru ábyrgðarlaus vinnubrögð af þessu tagi sem m.a. hafa orðið þess valdandi að Laugavegurinn er orðinn eins og stríðshrjáð svæði. Og styrkjamálið svokallaða vekur upp ákveðnar grunsemdir um að sambandið milli borgarfulltrúa og hagsmunaaðila ýmissa sé nánara en hollt er.

Lítum nú aðeins á Laugaveginn, þetta vandræðaverkefni sem borgin virðist ausa vinnu og fjármagni í alveg endalaust en án nokkurs sýnilegs árangurs; þvert á móti er hnignunin eins og snjóbolti sem rúllar alltaf hraðar og hraðar.

Laugavegurinn og miðborgin eru óravegu frá þungamiðju byggðar í Reykjavík — óravegu — og íbúar annarra hverfa eiga sárasjaldan erindi hingað. Hver nennir að hnoðast alla leið niður í bæ í bifreið sinni til að versla? Tilkoma bílastæðahúss á Stjörnubíósreitnum breytir nákvæmlega engu þar um, menn hefðu getað sagt sér það sjálfir áður en þeir réðust í þær framkvæmdir. Meira að segja íbúar miðbæjarins versla ekki í miðbænum. Nú vill svo til að Laugavegurinn er staðsettur á þéttbýlasta bletti Reykjavíkur (með nýja Skuggahverfið til norðurs og Þingholtin til suðurs) en íbúar þessara svæða versla í verslanamiðstöðvum á leið sinni úr vinnu. Eða reikna ég með. Því ekki eru þeir á ferli á Laugaveginum, svo mikið er víst.

Svo hvað er þá til ráða?

Númer eitt er að borgaryfirvöld hendi sér ekki út í stríð sem er bæði vitlausa stríðið að blanda sér í og þaraðauki fyrirfram tapað.

Laugarvegurinn verður ekki endurreistur sem verslunargata, sama hvað menn reyna að taka til bragðs. Staðsetningin sér til þess.

Eina framtíðarvonin liggur í því að gera Laugaveginn að stað sem býður upp á upplifun. Stað sem borgarbúar gera sér ferð til að heimsækja vegna þess að þar eru aðlaðandi gömul hús og götumyndir sem bera með sér andblæ fortíðar, skýl útikaffihús, götulíf, lítlar verslanir og allt smátt í sniðum og skipulagt upp á gamla móðinn, þ.e. að menn fari fótgangandi milli staða. Ef fólk finnur hjá sér hvöt til að koma á Laugaveginn vegna þess að hann býður upp á jákvæða upplifun og örlítið framandi andblæ þá fylgir annað fast á eftir, þ.e. verslun og þjónustustarfsemi.

Laugavegurinn þarf í rauninni meira á leikmyndahönnuðum að halda en arkitektum, hann þarf aðstoð sagnfræðinga og sálfræðinga frekar en skipulagsfræðinga og umferðarverkfræðinga.

Það er í rauninni þrennt sem þarf að gera: 1) Skilgreina svæðið sem menningarverðmæti; 2) ráðast í aðgerðir gegn verkböðlunum sem eru að eyðileggja gömul hús; 3) marka framsækna og eindregna húsaverndunarstefnu. Það stríð yrði blóðugt en það eru a.m.k. góðar líkur á því að það myndi vinnast fyrir rest, þ.e. að það tækist að skapa Laugaveginum líf og framtíð. Í því stríði myndi tíminn nefnilega vinna með mönnum en ekki á móti.

Rembstu

Þegar hún Mariah Carey er búin að skafa af sér farðann og grisja í hárlengingunum kemur upp úr dúrnum að þetta er alveg ágætis leikkona …

Þessi sena er úr mynd sem heitir Push og sópaði til sín verðlaunum á Sundance í síðasta mánuði, þ.m.t. áhorfendaverðlaununum. Mariah er reyndar í fjarska litlu hlutverki; aðalhlutverkið er í höndum stúlkunnar sem leikur á móti henni — sem er ekki nema 16 eða 17 þótt ótrúlegt megi virðast. Það gerist næstum aldrei að svartar konur séu í aðalhlutverkum í kvikmyndum, hvað þá svartar offeitar unglingsstúlkur.

Eftir öllum sólarmerkjum að dæma ákvað Mariah að leggja þessari litlu og ódýru kvikmynd lið — og ekki bara hún heldur líka Lenny Kravitz sem kvað vera þarna í litlu hlutverki. Svo er að sjá hvað þessi stóru nöfn duga myndinni til framdráttar. Það þykir ekki svo lítil vegsemd að hreppa verðlaun á Sundance en afskaplega finnst manni fáar myndir skila sér til venjulegra áhorfenda.

Ég veit ekki með árið í ár en í fyrra voru ca 120 kvikmyndir sýndar á Sundance (af tæplega 4000 innsendum). Einungis fimm myndir lönduðu sæmilegum dreifingarsamningum og fóru í kjölfarið í almennar sýningar hér og hvar og komu á endanum út með (afar hóflegum) hagnaði. 15 myndir til viðbótar náðu dreifingarsamningum, fyrir smáskildinga í rauninni, en komu þrátt fyrir það út með stórtapi. Listræn eða ‘öðruvísi’ indie kvikmyndagerð er sko ekkert grín.

#2: Hverjir skrifa handritin að íslenskum bíómyndum?

Eins og fram kom í færslunni hér á undan hefur handritshöfundastéttinni smám saman verið að aukast ásmegin á þessum 30 árum sem liðin eru síðan Kvikmyndasjóður var stofnaður. En ekkert þó í líkingu við önnur sérhæfð störf í kvikmyndagerð.

Leikstjórar skrifa enn sem áður langflest handritin – ýmist  einir eða í samstarfi við aðra. Á 9. áratugnum (þegar einungis einn sérmenntaður handritshöfundur var til a landinu) skrifuðu leikstjórar, einir eða í samvinnu við aðra, 85% bíómyndahandrita. Þetta hlutfall lækkaði niður í 77% á 10. áratugnum. Og hefur haldist á svipuðu róli eftir aldamót (79%).

Sjónvarpið og auglýsingabransinn (og í nokkrum mæli kvikmyndaskólar) voru uppeldisstöðvar leikstjóra þeirra og framleiðenda og annarra kvikmyndagerðarmanna sem hrundu íslenskri bíómyndagerð af stokkunum á árunum eftir 1980. Og eru áfram mikilvægir atvinnuveitendur; án þeirra héldust fagmenn í kvikmyndagerð ekki við í greininni. En sjónvarpsstöðvarnar hafa fram að þessu ekki fúnkerað sem uppeldisstöðvar fyrir handritshöfunda (og enn síður auglýsingabransinn). Nema grínsketsahöfunda auðvitað. Nýir handritshöfundar koma úr annarri átt, úr röðum rithöfunda og leikskálda.

1980 – 1990

Á fyrstu 10 árunum eftir stofnun Kvikmyndasjóðs voru framleiddar 27 kvikmyndir.  Af þessum 27 handritum voru 25 skrifuð af leikstjóranum/framleiðandanum, í sumum tilfellum í samvinnu við aðra. Þeir Ágúst Guðmundsson, Hrafn Gunnlaugsson og Þráinn Bertelsson voru manna mikilvirkastir á þessu tímabili með fjórar kvikmyndir hvor, eða samtals tólf.

Á þessum árum voru kvikmyndagerðarmenn lítill en afskaplega samhentur hópur og ekki mikið fyrir að leita út fyrir sínar raðir.

Meðhöfundar leikstjóra að handritum komu nær alltaf úr röðum náinna samstarfsmanna þeirra við gerð myndarinnar. Þráinn Bertelsson skrifaði t.d. Dalalíf og Löggulíf í samvinnu við kvikmyndatökumanninn sinn, Ara Kristinsson. Húsið, Sóley, Hrafninn flýgur og Atómstöðin eru dæmi um myndir þar sem framleiðendur/meðframleiðendur eru meðhöfundar handrits. Með allt á hreinu er skrifað í samvinnu við helstu leikara myndarinar (sem sumir hverjir voru jafnframt framleiðendur hennar). Friðrik Þór Friðriksson er eini leikstjórinn sem fékk penna utan úr bæ –Einar Kárason rithöfund — til að skrifa með sér handrit (að Skyttunum).

Guðný Halldórsdóttir er nokkuð sér á parti vegna þess að hún framleiddi og skrifaði handritið að fyrstu tveim myndunum sínum (Skilaboð til Söndru og Stella í orlofi) en fékk aðra til að leikstýra.

Fyrir utan Einar Kárason komu aðeins tveir hreinræktaðir handritshöfundar við sögu íslenkrar bíómyndagerðar á 9. áratugnum: Sveinbjörn I. Baldvinsson sem skrifaði handritið að Foxtrot (e. Jón Tryggvason) og Gerard Wilson sem skrifaði handritið að Kristnihaldi undir jökli (e. Guðnýju Halldórsdóttur). Með “hreinræktuðum” á ég við handritshöfunda sem eru ekki jafnframt að sinna einhverju öðru lyklistarfi við gerð viðkomandi myndar, eins og t.d. framleiða eða leikstýra eða leika í henni. Sveinbjörn er – held ég – fyrsti íslendingurinn sem lærði handritsgerð við erlendan háskóla. Gerard Wilson (kanadískur handritshöfundur og –kennari) var fenginn erlendis frá.

1990-2000

30 kvikmyndir voru framleiddar á 10. áratugnum, ívið fleiri en á áratugnum þar á undan (27).  Í 22 tilvika er leikstjórinn líka skrifaður fyrir handriti, ýmist einn eða með öðrum (í 13 einn og í 9 með öðrum).

Ef eitthvað er þá eru framleiðendur/meðframleiðendur enn ötulli við handritsskrif á 10. áratugnum en þeir voru á þeim 9.

Í fimm kvikmyndum er framleiðandi meðhöfundur leikstjórans að handritinu (Hin helgu vé, Veggfóður, Á köldum klaka, Dansinn og Tár úr steini). Í einu tilfelli skrifar framleiðandinn handritið í samvinnu við “utanaðkomandi” handritshöfund (Agnes). Og í tveim tilfellum er framleiðandinn krediteraður fyrir handritinu: Guðný Halldórsdóttir sem skrifaði íslenska hluta Ævintýra á Norðurslóðum sem Kristín Pálsdóttir leikstýrði og Bo Jonsson sem skrifaði handritið að Myrkrahöfðingjanum (eftir því sem imdb.com segir) og Hrafn Gunnlaugsson leikstýrði.

Sveinbjörn I. Baldvinsson heldur áfram að skrifa kvikmyndahandrit. Svo og Einar Kárason. En fimm “hreinræktaðir” handritshöfundar bætast nú við: Ólafur Haukur Símonarson, Friðrik Erlingsson, Lars Emil Árnason, Einar Már Guðmundsson og Marteinn Þórisson.

Í fimm tilvikum fá handritshöfundar sólókredit. Ólafur Haukur Símonarson er einn skrifaður fyrir handritinu að Ryði (e. Lárus Ými Óskarsson) og er það byggt á leikriti hans Bílaverkstæði Badda sem hafði verið sýnt við miklar vinsældir í Þjóðleikhúsinu. Friðrik Erlingsson skrifaði handritið að Benjamín dúfu sem er byggt á barnabók hans samnefndri (Gísli Snær Erlingsson). Einar Kárason aðlagaði skáldsögu sína Djöflaeyjan fyrir kvikmynd (Friðrik Þór Friðriksson). Sveinbjörn I. Baldvinsson skrifar handritið að Sporlaust (Hilmar Oddsson) og Lars Emil Árnason handritið að Blossa (Júlíus Kemp).

Síðan eru það handritin sem höfundar skrifuðu í samvinnu við leikstjóra viðkomandi myndar. Friðrik Erlingsson skrifaði handritið að Stuttum frakka ásamt Gísla Snæ Erlingssyni leikstjóra; Einar Már Guðmundsson er meðhöfundur Friðriks Þórs Friðrikssonar að Börnum Náttúrunnar og Bíódögum, og Marteinn Þórisson er meðhöfundur Jóns Tryggvasonar að handritinu að Nei er ekkert svar. Síðan má bæta við Sveinbirni I. Baldvinssyni sem er einn þriggja handritshöfunda að Tár úr steini en um leið einn framleiðandi myndarinnar.

2000 – 2009

Framleiðsla kvikmynda stóreykst eftir aldamótin, bæði vegna aukinna framlaga ríkisins til KMÍ og lægri tilkostnaðar. Eða öllu heldur: Kostnaðurinn rauk náttúrlega upp en um leið urðu tækniframfarir slíkar að menn gátu notað fermingarmyndavélina sína og heimilistölvuna og búið til bíómyndir fyrir smáskildinga. Einkum ef starfsfólkið sætti sig við að fá útborgað í sponsuðum pizzum og kók.

43 bíómyndir hafa verið gerðar á þessum tæpa áratug. Leikstjórar hafa ekki slegið slöku við því í 34 tilvika skrifuðu þeir líka handritið (í 19 kvikmyndum einir sínir liðs og í15 tilvikum við annan, þriðja eða fjórða mann).

Á nýrri öld bregður svo við að framleiðendur/meðframleiðendur eru nánast hættir að taka þátt í ritun handrita. Annaðhvort er framleiðsla bíómynda orðin svo annasöm að þeir hafa ekki tíma til að sinna ritstörfum ellegar að þeir eru áfram þátttakendur í handritsgerðinni en hættir að setja það á oddinn að fá kredit fyrir.

Eins og fyrr segir eru 15 handrit skrifuð af leikstjóranum við annan mann eða fleiri. Meðhöfundar leikstjóra skiptast í þrjú horn.

Í einungis þremur tilfellum eru meðhöfundar jafnframt framleiðendur og/eða nánir samverkamenn/þátttakendur í gerð myndarinnar: Gæsapartí, Reykjavík Guesthouse og Í takt við tímann.

Í fjórum kvikmyndum gerir leikstjórinn handritið í samvinnu við leikarahópinn eða hluta hans: Í takt við tímann, Börn, Foreldrar og Brúðguminn.

En í flestum tilfellum – eða níu – hafa leikstjórar fengið “utanaðkomandi” handritshöfunda til liðs við sig: Sölva Jónsson (sem skrifaði handritið að Gildrunni ásamt Hjálmari Einarssyni); Árna Ásgeirsson (handritið að Maður eins og ég ásamt Robert Douglas); Einar Kárason (Fálkar ásamt Friðriki Þór Friðrikssyni); Birnu Önnu Björnsdóttur og Oddnýju Sturludóttur (Dís ásamt Silju Hauksdóttur); Edward Martin Weinman (Skroppið til himna ásamt Baltasar Kormáki), Jón Atla Jónasson (Blóðbönd ásamt Árna Ásgeirssyni), Stefan Schaefer, Dag Kára o.fl. (Stóra planið ásamt Ólafi Jóhannessyni); Jean-Luc Gaget (Skrapp út ásamt Sólveigu Anspach) og Arnald Indriðason (Reykjavík Rotterdam ásamt Óskari Jónassyni).

Loks er að nefna þær kvikmyndir þar sem “hreinræktaðir” höfundar, einn eða fleiri, fá allan kredit fyrir handrit.

Á 9. áratugnum voru einungis tvö slík tilfelli (Foxtrott og Kristnihald undir jökli). Á 10. áratugnum voru þau fimm (Ryð, Benjamín dúfa, Djöflaeyjan, Sporlaust og Blossi). Á þessum áratug eru þau níu:

Englar Alheimsins sem Einar Már Guðmundsson skrifaði og er aðlögun samnefndrar skáldsögu; Ikingut sem er frumsamið handrit eftir Jón Steinar Ragnarsson; Regína sem þau skrifuðu Margrét Örnólfsdóttir, Richard Schlesinger og Sjón; Villiljós og Næsland sem Huldar Breiðfjörð skrifaði; Didda og dauði kötturinn, aðlögun Kristlaugar Maríu Sigurðardóttur; Köld slóð sem Kristinn Þórðarson skrifaði; Astrópía sem þeir skrifuðu Ottó Geir Borg og Jóhann Ævar Grímsson og loks Reykjavík Whale Watching Massacre sem Sjón skrifaði.

Tölfræðin segir okkur sumsé að handritshöfundum hefur fjölgað, hægt og seigbítandi, á 30 ára starfstímabili Kvikmyndasjóðs.

Kvikmyndaleikstjórar af fyrstu kynslóð voru þriggja manna makar, framleiddu, leikstýrðu og skrifuðu handritin. Fimm þessara manna hafa gert sjö eða fleiri bíómyndir: Ágúst Guðmundsson, Hrafn Gunnlaugsson, Þráinn Bertelsson, Friðrik Þór Friðriksson og Guðný Halldórsdóttir. Friðrik Þór hefur sérstöðu í þessum hópi því hann hefur lagt það í vana sinn að vinna með sérstökum handritshöfundum, hinir frumherjarnir gera það aldrei eða nánast aldrei.

Þegar fram liðu stundir jókst sérhæfingin í íslenskri kvikmyndagerð, til skjalanna komu menn sem sinna framleiðslu einvörðungu.

Og nú er farið að hilla undir sérstaka handritshöfundastétt. Sem er þroskamerki. Þegar sérhæfingin er komin á það stig að myndast hefur oggolítil stétt handritshöfunda má segja að íslensk kvikmyndagerð hafi loks slitið barnsskónum.

Hverjir skrifa handritin að íslenskum bíómyndum?

Spurningin ætti kannski ferkar að vera þessi: Er farið að hilla undir sérstaka handritshöfundastétt á Íslandi?

Fyrstu tíu árin eftir stofnun Kvikmyndasjóðs (eða 1980-1990) komu einungis þrír “hreinræktaðir” handritshöfundar að gerð handrita að íslenskum bíómyndum.  Einn þeirra skrifaði handritið í samvinnu við leikstjórann en hinir tveir eru krediteraðir sem sólóhöfundar. Samtals þrjár myndir af 27 (11%). Hinar 24 myndirnar (89%) voru skrifaðar af leikstjórum og/eða framleiðendum.

Með “hreinræktuðum” á ég auðvitað við handritshöfunda sem vinna við skriftir einvörðungu, s.s. gegna ekki jafnframt öðrum lykilhlutverkum við gerð kvikmyndarinnar. Eins og það að leikstýra henni, framleiða, leika í henni o.s.frv.

Á næstu 10 árum (1990-2000) snarfjölgaði handritshöfundum. Fimm höfundar eru með sólókredit fyrir handrit og auk þess eru fjórar kvikmyndir á tímabilinu skrifaðar í samvinnu handritshöfundar og leikstjóra (í einu tilfelli framleiðanda). Samtals koma handritshöfundar að 9 myndum af 30 (30%) á árabilinu.

Á fyrsta áratug nýrrar aldar fjölgar handrithöfundum svo enn. Í 9 kvikmyndum eru handritshöfundar með sólókredit (eða tveir/þrír höfundar skráðir fyrir handriti myndarinnar). Í 10 tilfellum eru handritin skrifuð í samvinnu leikstjóra og handritshöfunda(r). Samanlagt gera þetta 19 kvikmyndir af 43, eða 44%.

Handritshöfundum hefur verið að fjölga hægt og bítandi segir tölfræðin okkur. Í upphafi kvikmyndavorsins var ekki nema (sirka) eitt handrit af hverjum tíu sem var skrifað af “hreinræktuðum” skríbent. Eftir aldamót  er þetta hlutfall komið upp í sirka fjögur og hálft. Sem er ekki ýkja hátt, innan við helmingur.

Eftir 30 ár eru leikstjórar sumsé enn ráðandi í þessu sporti sem heitir handritsgerð, hvernig svo sem menn vilja útskýra það. Þetta sést t.d. þegar skoðuð eru sólókredit leikstjóra fyrir handrit. Á 9. áratugnum voru meira en helmingur handrita (52%) skrifuð af leikstjórum (einum). Á 10. áratugnum var þetta hlutfall komið niður í 43%. Á fyrsta áratug nýrrar aldar er þetta hlutfall svotil óbreytt (44%). Stóraukin framlög ríkisins til KMÍ (frá 1998) virðast ekki hafa haft nein stórvægileg áhrif til eflingar handritshöfundastéttinni.

Aðalþróunin í íslenskri kvikmyndagerð virðist felast í því að framleiðendum vex fiskur um hrygg. Þeim hefur sífellt fjölgað sem fást við framleiðslu eingöngu (framleiðsla verandi listin að útvega peninga). Mjög lengi framanaf létu framleiðendur/meðframleiðendur mjög til sín taka sem meðhöfundar leikstjóra að handritum. En eftir aldamót steinhættu þeir því; fóru væntanlega að sinna öðrum og meira aðkallandi verkefnum. Um leið fóru leikstjórar að leita til handritshöfunda í auknum mæli (bæði nýliða í greininni og fólks með reynslu), ekki síst sem meðhöfunda.

Á morgun (eða einhverntíman í vikunni): Meiri tölfræði um handritsgerð í bíómyndum.

Í meðallagi sannspá

Brúðguminn stóð uppi sem sigurvegari Eddunnar með sjö verðlaun  (og Egill Helgason sem hlaut hvorki meira né minna en þrenn verðlaun). Hvorki Sveitabrúðkaup né Skrapp út komust á blað. Né heldur Latibær sem er þó gríðarlega dýr í framleiðslu – jafnvel á alþjóðamælikvarða — og ekkert til sparað í gervum, búningum, leikmynd og hljóði, enda allt mjög fagmannlega af hendi leyst. Kannski akademíumeðlimir séu farnir að líta svo á að Latibær eigi ekki heima í Eddunni, sé alþjóðlegt efni fremur en íslenskt.

Ég reyndist sannspá í um helmingi tilfella, með 11 rétta af 21. Sæbjörn Valdimarsson – sem spáði um úrslit Eddunnar í Mogganum í dag – var líka með 11 rétta. En það var bara í fjórum flokkum sem við giskuðum bæði rétt: BÚNINGUM (Helga Stefánsdóttir), KVIKMYNDATÖKU (Bergsteinn Björgúlfsson), TÓNLIST (Barði Jóhannsson) og HEIMILDAMYND (Kjötborg).

Og í fjórum flokkum höfðum við hvorugt rétt fyrir okkur: LEIKIÐ SJÓNVARPSEFNI, Dagvaktin hlaut verðlaunin, ég sagði Svartir englar en SV Pressa; LEIKARI Í AÐALHLUTVERKI, Hilmir Snær hlaut verðlaunin en við SV giskuðum bæði á Baltasar Kormák; LEIKKONA Í AUKAHLUTVERKI, Ólafía Hrönn hlaut verðlaunin en ég sagði Hanna María Karlsdóttir og SV Ilmur Kristjánsdóttir; LEIKARI Í AUKAHLUTVERKI, Þröstur Leó Gunnarsson fékk verðlaunin en við SV sögðum bæði Jóhann Sigurðarson.

Edduspá

Fyrsta Edda í kreppu verður haldin í kvöld. Yfirleitt hefur manni fundist Edduúrslitin býsna fyrirsjáanleg en svo er ekki að þessu sinni. Kannski er það vegna þess að flokkarnir eru óvenju bústnir og sællegir, þökk sé góðæri undanfarinna ára. En ég ætla nú samt að reyna að spá fyrir um úrslitin.

Þennan pistil skrifaði ég mestanpart í gærkvöld. Svo sá ég á mbl.is í morgun að Sæbjörn Valdimarsson er með spá svo ég fór og keypti Moggan og skeytti hans spá aftan við mína. Skemmst er frá að segja að þessar tvær spár eru skemmtilega ósamhljóða.

KVIKMYND ÁRSINS: REYKJAVÍK ROTTERDAM
Brúðguminn toppar allt með 14 tilnefningar. Myndin er ágætlega skemmtileg, margar góðar senur og persónusköpun margra leikaranna afar sterk. En á heildina litið er hér á ferð illa lukkuð uppsuða úr lélegasta leikriti Tsékovs svo ég á mjög bágt með að trúa að hún verði valin mynd ársins.
Spá Mbl.: Brúðguminn

LEIKIÐ SJÓNVARPSEFNI ÁRSINS: SVARTIR ENGLAR
Ég segi bara eitthvað. Ég kaus ekki í þessum flokki vegna þess að ég hef ekki séð alla þættina sem tilnefnir eru (Dagvaktina, Latabæ, Mannaveiðar, Pressu og Svarta engla).
Það er mjög undarlegt ósamræmi í gangi milli þessa flokks og kvikmyndaflokksins. Af sex bíómyndum síðasta Eddu-árs eru þrjár tilnefndar en þrjár hlutu ekki náð fyrir augum dómnefndar: Skrapp út, Duggholufólkið og Stóra planið. En þegar kemur að leiknu sjónvarpsefni bregður svo við að ALLAR þáttaraðir síðasta árs eru tilnefndar (nema kannski Næturvaktin). Það er ekki hægt að túlka þetta öðruvísi en svo að dómnefndinni hafi fundist þættirnir svo jafngóðir að það væri ekki hægt að gera upp á milli þeirra.
Spá Mbl.: Pressa.

STUTTMYND ÁRSINS: SMÁFUGLAR
Vegna þess að Smáfuglar er tvímælalaust ein af þrem bestu stuttmyndum sem gerðar hafa verið á Íslandi frá uphafi. (án þess að ég treysti mér til að fullyrða hverjar hinar tvær gætu verið).  Þessi mynd hefur verið að raka að sér verðlaunum á erlendri grund og ég hygg að akademíumeðlimir viti það velflestir. Þegar frægðarsögur berast frá útlöndum er næsta víst að Eddu-sigur er í höfn, hvort sem menn hafa séð myndina eða ekki.
Spá Mbl.: Harmsaga.

LEIKKONA ÁRSINS Í AÐALHLUTVERKI: SÓLVEIG ARNARDÓTTIR
Ég held að valið standi milli Sólveigar og Margrétar Vilhjálmsdóttur. Sólveig er ferskari í minni vegna þess að það er svo stutt síðan Svartir englar voru sýndir en Margrét lék geðveika konu sem hugsanlega gefur henni forskot í hugskotum akademíumeðlima. Það hefur sýnt sig í gegnum tíðina að hlutverk sem gefa tilefni til ýktra tilþrifa – geðveiki, alvarlegt drykkju- eða fíkniefnavandamál, þroskahömlun eða einhver skrítilegheit – skila leikurum oft upp á verðlaunapalla. En eitt er víst: Didda Jónsdóttir vinnur ekki. Skrapp út var ekkert tiltakanlega vel sótt og númer tvö þá held ég að leikurum – sem eru stór hópur innan akademíunnar – hugnist ekki að kjósa manneskju sem er ekki leiklistaskólagengin og ekki í Félagi íslenskra leikara.
Spá Mbl.: Sólveig Arnardóttir

LEIKARI ÁRSINS Í AÐALHLUTVERKI: BALTASAR KORMÁKUR
Engin spurning. Þeir Hilmir Snær og Pétur Einars voru báðir í mjög “innvortis” hlutverkum sem gáfu þeim engin raunveruleg tækifæri til grípandi persónusköpunar.
Spá Mbl.: Baltasar Kormákur

LEIKKONA ÁRSINS Í AUKAHLUTVERKI: HANNA MARÍA KARLSDÓTTIR
Það er erfitt að spá. Þær Hanna María, Ólafía Hrönn og Ilmur eru allar mjög góðar. Fleiri leikkonur voru reyndar mjög góðar í aukahlutverkum og það hefði mátt tilnefna eins og tvær til viðbótar í þennan flokk.
Spá Mbl.: Ilmur Kristjánsdóttir

LEIKARI ÁRSINS Í AUKAHLUTVERKI: JÓHANN SIGURÐARSON
Hér stendur valið milli þriggja leikara úr Brúðgumanum — Jóhanns, Þrastar Leó og Ólafs Darra. Að ósekju hefði mátt tilnefna fleiri í þessum flokki.
Spá Mbl.: Jóhann Sigurðarson

BÚNINGAR ÁRSINS: HELGA STEFÁNSDÓTTIR (fyrir Brúðgumann)
Síðasta Eddu-ár var ekkert sérlega gott búningaár, finnst mér. Kaus ekki í þessum flokki.
Spá Mbl.: Helga Stefánsdóttir

GERVI ÁRSINS: ÁSLAUG DRÖFN SIGURÐARDÓTTIR (fyrir Reykjavík Rotterdam)
Ég kaus ekki í þessum flokki og hef sama og enga skoðun á málinu.
Spá Mbl.: Ragna Fossberg fyrir Spaugstofuna.

HLJÓÐ ÁRSINS: KJARTAN KJARTANSSON (fyrir Reykjavík Rotterdam)
Sá ekki Rafmögnuð Reykjavík og kaus því ekki í þessum flokki.
Spá Mbl.: Björn Viktorsson, Steingrímur Eyfjörð og Bogi Reynisson fyrir Rafmögnuð Reykjavík.

KLIPPING ÁRSINS: VALDÍS ÓSKARSDÓTTIR (fyrir Sveitabrúðkaup)
Þetta er erfiður flokkur og niðurstöður úr Eddu-kosningunum hafa mér oft þótt æði undarlegar. Valdís er langþekktasti klippari Íslands og ég hygg að það muni færa henni sigurinn, hvort sem menn hafa séð Sveitabrúðkaup eða ekki.
Spá Mbl.: Elísabet Ronaldsdóttir fyrir Reykjavík Rotterdam

KVIKMYNDATAKA ÁRSINS: BERGSTEINN BJÖRGÚLFSSON (fyrir Brúðgumann)
Ég byggi þessa spá mína aðallega á því að hinir kvikmyndatökumennirnir tveir sem tilnefningu hlutu eru útlendingar: Kjell Vasdal (Duggholufólkið) og Tumo Hurti (Harmsaga). Ég held að útlendingar séu óvinsælir á Íslandi um þessar mundir.
Spá Mbl.: Bergsteinn Björgúlfsson

LEIKMYND ÁRSINS: SNORRI FREYR HILMARSSON (fyrir Latabæ)
Spá Mbl.: Atli Geir Grétarsson og Grétar Reynisson fyrir Sveitabrúðkaup

TÓNLIST ÁRSINS: BARÐI JÓHANNSSON (fyrir Reykjavík Rotterdam)
Spá Mbl.: Barði Jóhannsson

HANDRIT ÁRSINS: ARNALDUR INDRIÐASON OG ÓSKAR JÓNASSON (fyrir Reykjavík Rotterdam)
Hin handritin sem tilnefningu hlutu eru Brúðguminn og Dagvaktin. Ég kaus ekki í þessum flokki. Mér finnst þetta alls ekki þrjú bestu handrit síðasta Eddu-árs.
Spá Mbl.: Baltasar Kormákur og Ólafur Egilsson fyrir Brúðgumann

LEIKSTJÓRI ÁRSINS: BALTASAR KORMÁKUR (fyrir Brúðgumann)
Ég kaus ekki í þessum flokki, m.a. vegna þess að ég hef ekki séð Dagvaktina en Ragnar Bragason er tilnefndur fyrir hana.
Spá Mbl.: Baltasar Kormákur Óskar Jónasson

SJÓNVARPSMAÐUR ÁRSINS: EGILL HELGASON
Mér leiðist þessi flokkur, skil ekki hugsunina. Kaus ekki.
Spá Mbl.: Eva María Jónsdóttir

FRÉTTA- EÐA VIÐTALSÞÁTTUR ÁRSINS: SILFUR EGILS
Á grundvelli þess að Silfur Egils hefur haft óvenju mikla vikt í þjóðfélagsumræðunni síðustu vikurnar.
Spá Mbl.: Út og suður.

MENNINGAR- EÐA LÍFSTÍLSÞÁTTUR ÁRSINS: KILJAN
Ég kaus ekki í þessum flokki, hef ekki séð Kátu maskínunina og Ítalíuævintýri Jóa Fel. En ég held að það megi reikna með að menningarþáttur vinni frekar en matreiðsluþáttur.
Spá Mbl.: Káta maskínan.

SKEMMTIÞÁTTUR ÁRSINS: GOTT KVÖLD
Ég held að Gott kvöld vinni vegna þess að þessi þáttur er með stærstu og flottustu leikmyndina og skartar auk þess aðalsjónvarpsbeibi landsins, Ragnheiði Steinunni. Hin hlðin á peninginum er Svalbarði. Kannski bara Svalbarði vinni.
Spá Mbl.: Útsvar

HEIMILDAMYND ÁRSINS: KJÖTBORG
Heimildamyndaflokkurinn er óvenju gróskumikill í ár. Ég spái því að Kjötborg vinni vegna þess að myndin hefur verið í almennum sýningum og á stóran hóp aðdáenda. Fyrir nú utan það að vera frábær mynd. Ég held að náttúrulífsmyndir eigi mjög erfitt uppdráttar í Eddunni og sömuleiðis myndir um listamenn og aðra afreksmenn.
Spá Mbl.: Kjötborg.

Eddan er að stálpast

Þó að Eddan sé alltaf jafn glyðruleg hafa innviðir keppninnar verið að styrkjast hægt og bítandi á síðustu árum. Það var t.d. stórt skref í framfaraátt þegar rafræn kosning var tekin upp. Kosningaþátttaka akademíumeðlima hefur lengstum verið pínlega lítil en nú skilst mér að hún sé farin að slaga hátt upp í 50%.

Akademíumeðlimir þurfa ekki að kjósa í öllum flokkum. Sem er líka gott mál. Menn hafa ekki alltaf sterkar skoðanir á öllum hlutum og ég get ekki heldur ímyndað mér að nokkur maður sjái allar þessar myndir og þætti sem hljóta tilnefningar (sem þetta árið er eitthvað um 35 stykki).

Það er eiginleg lágmark að efnt sé til sýninga á tilnefndum myndum þannig að meðlimir akademíunnar hafi tækifæri til að sjá þessi verk sem þeir eru að kjósa um, eða a.m.k. sem flest þeirra. Á þessu hefur verið mjög mikill misbrestur í gegnum tíðina. ÍKSA skiptir sér ekkert af þessum lið framkvæmdarinnar, það er alfarið á ábyrgð einstakra framleiðenda að sjá um að kynna afurðir sínar. Mjög góð mæting var á fjórar stuttmyndir sem voru sýndar saman í Regnboganum s.l. miðvikudag en annars var sýningaprógrammið mjög tætingslegt og flestar myndir fremur illa sóttar. Til að skapa meiri stemningu meðal akademíumeðlima í kringum kosningarnar þarf að skipuleggja þessar sýningar betur en ég veit ekki hver ætti að hafa yfirumsjón með því. ÍKSA? KMÍ? Eitthvert af þessum þrem félögum framleiðenda sem eru í landinu?

Ásgrímur Sverrisson átti kollgátuna

Ási átti svarið við síðustu getraun: Nei er ekkert svar frá 1995. Leikstjóri er Jón Tryggvason og handritið skrifuðu þeir Marteinn Þórisson og Jón Tryggvason.

Ef til vill er ástæða til að skjóta því að — bara svona í forbifarten — að Marteinn Þórisson er ekki sami maður og Marteinn Þórsson. Þetta er einlægt að valda ruglingi.

Marteinn Þórisson (annar höfunda Nei er ekkert svar) starfar erlendis sem handritshöfundur og hefur gert  um langt árabil. Marteinn Þórsson hinsvegar er kanadískt-menntaður kvikmyndagerðarmaður — handritshöfundur og leikstjóri — sem búsettur er á Íslandi. Það nýjasta nýtt er að hann hefur skrifað handrit eftir skáldsögu Hallgríms Helgasonar, Rokland. Verkefni sem er á vegum Pegasus og er á undirbúningsstigi þegar þessar línur eru ritaðar.

En svo við snúum okkur aftur að Nei er ekkert svar. Leikurunum.

Ari Matthíasson og Skúli Gauta (held ég) leika skúrkana. Heiðrún Anna Björnsdóttir og Ingibjörg Stefánsdóttir leika vinkonurnar. Ég hef ekki hugmynd um hver lék keflaða manninn. Kannski var þetta bara eitthvað statistahlutverk.

Ási segir:

“Þessi mynd er afar misskilin að mínu mati, man þegar ég sá hana á sínum tíma, rétt fyrir frumsýningu og skellihló allan tímann. Hér er verið að vitna all frjálslega í frasa úr amerískri kvikmyndasögu og allt er frekar over the top en myndin er mikið fjör og skemmtilegur fíflagangur – eins og þessi sena ber vel með sér.”

Ég læt Ása hafa síðasta orðið. Hér eru senurnar úr Nei er ekkert svar:

Rakettur og nytsemi þeirra

Hér kemur getraun númer tvö. Þessi kvikmynd er ekki ný af nálinni en hún er allmiklu yngri en Skilaboð til Söndru svo margir ættu að muna vel eftir henni.

Hvað heitir þessi mynd? Hver leikstýrði og eftir hvern (hverja) er handritið? Og síðast en ekki síst: Hvað heita leikararnir fimm í senunni?

Sem fyrr diktaði ég upp nöfn persóna enda er mér ómögulegt að muna hvað þær heita í myndinni.

INNI VINNSLUSALUR – DAGUR

Jóndi situr bundinn og keflaður á bak við fiskkassastæðuna. Keflið er RAKETTA og hún er í stærra lagi. Þeir Annes og Týri eiga ýmislegt ósagt við kauða.

ANNES

Jóndi minn. Það eru tveir hringvöðvar í líkamanum, það er annarsvegar munnurinn og hinsvegar rassinn. Ef munnvöðvinn skemmist verðurðu bara að læra að tala með rassgatinu.

TÝRI

Þetta er satt.

(klappar Jónda á kinn)

Slappaðu af Jóndi minn! Við vitum að þetta var ekki þér að kenna.

ANNES

Það er enginn að ásaka þig vinur. Það verður bara að refsa einhverjum, sjáðu.

Týri tekur upp KVEIKJARA. En hann virkar ekki. Annes sprettur á fætur og þrífur hann af Týra en það er sama hvað hann hamast: stauturinn er dauður.

Týri dregur ELDSPÝTUSTOKK upp úr pússi sínu, sigri hrósandi. Annes þrífur hann samstundis af honum. Jóndi emjar og ekur sér af endurnýjuðum krafti.

TÝRI

Jóndi. Þú getur svikið mömmu þína, þú getur svikið ömmu þína. En þú svíkur ekki okkur!

Annesi tekst loks að finna heila eldspýtu. Hann kveikir og ber logann að kveikiþræðinum.

ANNES

Á ég að kveikja í þér? Ha? Á ég að kveikja í þér?

Jóndi er orðinn alveg frávita. Allt í einu heyrist SKARK frammi við dyrnar. Annes hendir logandi eldspýtunni frá sér og þeir félagar snara sér á vettvang.

Diljá fetar inn í vinnslusalinn með pappíra í hendi.

DILJÁ

Góðan daginn.

TÝRI

Hvað vilt þú?

DILJÁ

Ég frétti að þið söfnuðuð frímerkjum.

ANNES

Það getur verið.

DILJÁ

(otar pappírunum að Annesi)

Ég er með tilboð handa ykkur.

Annes stendur í dyrunum sem hún kom inn um og svipast um eftir mannaferðum til öryggis.

ANNES

Við erum alltaf opnir fyrir tilboðum.

TÝRI

Galopnir.

DILJÁ

(réttir Týra pappírana)

Það er þetta.

Týri lætur pappírana ganga til Annesar. Hann röltir um og skoðar þá.

ANNES

Ertu ný?

TÝRI

Djöfulli ertu sæt.

DILJÁ

(við Annes)

Um tvöhundruð arkir til viðbótar, hafiði áhuga eða ekki?

TÝRI

(grípur um brjóstið á henni)

Hvað heldur þú?

Diljá snýr sig úr takinu og lemur í Tyra. Hann rýkur í hana og þau stympast. Hún lætur hnéð ríða í klofið á honum svo hann lyppast emjandi niður á gólf.

DILJÁ

HAFIÐI ÁHUGA EÐA EKKI?

ANNES

Það er töggur í henni.

(við Diljá)

Þetta er þrusu skítur, hvar fékkstu þetta?

DILJÁ

Ég fékk hann í skóinn!

ANNES

(við Týra)

Borgaðu henni.

Hann lætur sig hverfa. Týri dregur upp seðlaknippi. Réttir Diljá en kippir því svo snöggt að sér.

TÝRI

Áttu eld?

Diljá grefur upp kveikjara úr buxnavasa sínum og réttir honum. Hann tékkar, kveikjarinn virkar.

TÝRI

Þú ert algjör lifesaver elskan.

Diljá þrífur seðlabúntið af honum og strunsar út.

Týri röltir til þeirra Jónda og Annesar sem eru á sínum stað á bak við fiskkassastæðuna. Hann er með kveikjarann á lofti, kveikir og slekkur.

TÝRI

Jóndi! Jú-hú!

Í annað sinn er logi borinn að kveikiþræðinum. Jóndi emjar en það gagnast lítið. Skyndilega stendur SNARKANDI GNEISTAFLUG aftan úr þessum boldangskveikiþræði og þeir Týri og Annes forða sér æpandi.

ÚTI VINNSLUSTÖÐ – DAGUR

Diljá sest inn í bílinn sem stendur fyrir framan opnar innkeyrsludyr vinnslustöðvarinnar. Eva situr undir stýri.

DILJÁ

Þeir segjast ætla að athuga málið.

Það gengur á með NEISTUM og LJÓSBLOSSUM inni í vinnslusalnum í bakgrunni en þær taka ekki eftir neinu.

DILJÁ

(réttir Evu seðlana)

Ég ætla að hitta þá hérna á morgun klukkan tíu og koma með restina.

Eva grípur um hökuna á Diljá í fögnuði sínum og kreistir.

EVA

Yess! Þú ert frábær elsku dúllan mín!

DILJÁ

KEYRÐU AF STAÐ!

EVA

(startar bílnum)

Við verðum ríkar, alveg hrikalega ógeðslega ríkar!

Um leið og bíllinn rúllar af stað kveður við langdregið ÝLFUR innan úr vinnslustöðinni og síðan SPRENGING.

Ronald Reagan plöggar Obama